1105 ه ) و شاه سلطان حسين ( 1105 - 1135 ه ) را هم در سايهء خود پوشانيد .
پيش ازين « 1 » ديديم كه اين مرد تواناى مدبر چگونه ، هم از آغاز جوانى ، توانسته بود سركشان داخلى و مهاجمان خارجى را يكى پس از ديگرى بجاى خود نشاند و در همانحال كه همهء انديشههايش در گرو نگاهبانى ايران از گزند اين و آن بود ، باصلاحات داخلى نيز بپردازد . رهآوردهاى او از اين راه دشوار چهرههاى گوناگون دارد . او به همان اندازه كه بگسترش داد و دين ، بزرگداشت عالمان ، تشويق هنرمندان و همانند اين كارها نظر داشت ، بتجارت و روايى كار اقتصاد ، راهسازى ، معمارى ، احداث شهرها يا تكميل كردن و توسعه بخشيدن بدانها نيز توجه مىنمود ، و چون مىدانست كه نگهبانى از امن و امان و سرعت عمل در نقل و انتقال نيروهاى نظامى بىداشتن راههاى ارتباطى ميسر نيست ، بايجاد چندين جاده و بناى كاروان - سراهاى بسيار بر سر راهها پرداخت و چون بيشتر وقتش در سياحت كشور مىگذشت خود بهترين پاسدار و نگهبان آن راهها بود ؛ و گذشته ازين ، امنيت بىسابقهيى كه او در كشور پديد آورده بود ، استفادهء كاروانهاى بازرگانى را ازين راهها بسيار آسان مىساخت « 2 » .
تأثير كاروانسراهاى شاه عباسى در بهبود وضع كاروانها و آسايش كاروانيان و نيز در روايى كار تجارت ترديد ناپذير بود بويژه در راههاى كمآب يا در كوهستانهاى سختگذاره ، و اين تأثير سودمند نه تنها بعهد شاه عباس انحصار نيافت بلكه تا زمان احداث راههاى ارابهرو بدرازا كشيد . اين كاروانسراها اگرچه بناى سادهيى داشت ، ليكن استوارى آن مايهء بازماندن بسيارى از آنها تا روزگار ما گرديد . آيينى كه شاه عباس در ساختن كاروانسراها گذارد پس ازو رها نشد بلكه او با دست زدن بدين كار نهضتى پديد آورد كه تا پايان دوران صفوى ، حتى در زمان شاه سلطان حسين ،
هامش
( 1 ) - همين كتاب و همين جلد ، ص 20 ببعد .
( 2 ) - از جملهء اين راهسازيها كوششهاى فراموش ناشدنى شاه عباس در ساختن راه كوهستانى مازندرانست ، بنگريد بعالم آراى عباسى ، تهران 1350 ص 989 - 991 .