و از آنجا ، هرگاه جنگ و ستيزى ميان ايران و عثمانى نبود ، از راه حلب و يا از راه بازرگانى استانبول استفاده مىكردند ولى چنان كه پيش ازين ديدهايم ، شاه تهماسب براى جلوگيرى از پيشرفتهاى سپاه عثمانى در داخل خاك ايران از شيوهء جنگى خاصى استفاده مىكرد كه عبارت بود از ايجاد ويرانيهاى گستردهيى در اطراف نيروى مهاجم و سپس فرسودن آن از طريق حملههاى پراگنده « 1 » ، و اين شيوه ، گذشته از زيانهاى فراوان كه براى ساكنان يا زارعان آن ناحيتها ببار مىآورد باعث بسته شدن راهها و دشوارى كار تجارت نيز مىگرديد . با تمام اين احوال بازرگانان آن عهد ، حتى با استفاده از راهى كه از درون خاك روسيه مىگذشت كالاهاى بسيار از خارج بايران و از ايران باروپا مىبرده در بازارهاى مهم كشورهايى مانند لهستان و سوئد و دانمارك و آلمان مىفروختند .
بعد از دوران ديرياز پادشاهى شاه تهماسب كه بيشتر آن قرين آرامش بود ، بازرگانى خارجى ، حتى در دوران شاه اسمعيل ثانى و محمد خدابنده پادشاه ، همچنان ادامه داشت و نامهها و سفرنامههاى بازرگانان اروپايى آن عهد ، خاصه تجار ونيزى پر از اطلاع درينباره و نيز درباب وضع كلى ايران در آن دوره است .
آبادانى و اقتصاد در عهد شاه عباس اول
هنگامى كه سخن از رونق وآبادانى در عصر صفوى رود ، دوران چهل و دو سالهء پادشاهى شاه عباس اول پيشتر و بيشتر از همه به ياد خواننده مىآيد زيرا عهد اين دومين نابغهء دودمان صفوى بواقع دورانى زرين است كه نزديك نيم قرن از عصر دويست و پنجاه سالهء مورد مطالعه ما را دربرگرفته است ، و نه تنها به همين مدت از پادشاهى او ختم نشد بلكه تا نزديك بپايان دورهء صفويان بدرازا كشيد بويژه كه پادشاهى شاه عباس دوم هم تا حدى وسيلهيى براى پايدارى آن روايى و شكوه گرديد و بدينگونه نابهنجاريهاى سلطنت شاه صفى ( 1038 - 1052 ه ) و شاه سليمان ( 1077 -
هامش
( 1 ) - براى نمونه بنگريد به « تذكرهء شاه طهماسب » چاپ برلين 1343 ه ق ، ص 33 - 35 و نيز صحايف 37 - 42 و ص 51 ببعد و ، همچنين مراجعه شود به همين كتاب و همين جلد ص 15 .