بود . غير از انگليسيان و پرتغاليان ، هلنديان و فرانسويان نيز در ايجاد و ادامهء رابطهء بازرگانى با ايران كوشش بسيار مىكردند و در دورهء شاهان اخير صفوى بازرگانان روسى هم بويژه در شماخى و شروان و باكويه فعاليت تجارى داشتند و بيشتر بتجارت ابريشم مشغول بودند و گاه نيز متاع روسى مثل پارچه و برنج بايران مىآوردند « 1 » .
ثروتهاى بزرگ
همهء مورخان بگشاده دستى شاه اسمعيل و بخشش او اشاره كرده ولى دربارهء فرزندش شاه تهماسب سخن از فراز آوردن مال و اندوختن زر و سيم بسيار گفتهاند . امير شرف الدين خان بن شمس الدين بدليسى از تربيت يافتگان درگاه تهماسبى ، صاحب كتاب مشهور شرفنامه ، كه در زمان شاه اسمعيل دوم ( 984 - 985 ه ) به صورت برداشتن از خزانهء دولتى گماشته شده بود ، در اينباره توضيحى روشن دارد . از سخن وى معلومست كه شاه تهماسب « بجمع مال و منال و خزينه حرص تمام داشت چنان كه از سلاطين ايران و توران ، بعد از قضيهء چنگيز خان ، بلكه از ظهور اسلام ، هيچ پادشاهى در هيچ عصر و زمان در جمع بيت المال به آن مقدار نقود و اجناس و اقمشه و امتعه از ظروف طلا و اوانى نقره سعى و اقدام نكرده . درحالى كه شاه اسمعيل مسّود اين اوراق [ يعنى شرف الدين
هامش
( 1 ) - سخن گفتن از همهء پيشرفتهاى اقتصادى و عمرانى در عهد شاه عباس جستار را سخت بدرازا خواهد كشانيد و اگر خواننده جوياى آگهى بيشترى دربارهء دو جستار « روايى كار اقتصاد و آبادانى » و « آبادانى و اقتصاد در عهد شاه عباس اول » است ، از ميان كتابها و مقالات بسيار بدينها بنگرد :
تاريخ ايران ، سرپرسى سايكس ، ترجمهء فخر داعى ، ج 2 ، ص 238 - 289 .
تاريخ سياسى و فرهنگى ايران ، دكتر لارنس لاكهارت ، ايرانشهر ، ج 1 ، ص 440 ببعد
زندگانى شاه عباس اول ، نصر اللّه فلسفى ج 1 - 4 ، تهران 1344 - 1346 .
تاريخ مفصل ايران ، عباس اقبال ، چاپ تهران خيام ص 686 ببعد .
تاريخ سياسى و اجتماعى ايران از مرگ تيمور تا مرگ شاه عباس ، ابو القاسم طاهرى ، 1354 ص 315 ببعد .
ايران در زمان صفويه ، دكتر احمد تاجبخش . تبريز 1340 .