از دو سلسله جنبان رابطههاى ايران با انيران گرديد . آن سلسله جنبان ديگر ، چنان كه مىدانيد ، بيم فرنگيان از پيشرفتهاى عثمانيان در خاك اروپا و تحريك و ترغيب مزورانهء ايرانيان بدنبال كردن جنگ با خواندگاران بود .
بعد از دوران شاه اسمعيل آوازهء توانايى ايران همهء اروپا را فراگرفت و آمد و شد مردم آن ديار بايران ، چه بآهنگ بازرگانى و چه براى كارسازيهاى سياسى فزونى يافت . سفر آنتونى جنكين سن « 1 » انگليسى براى پىريزى رابطهء بازرگانى ميان انگلستان و ايران از راه درياى مازندران از جملهء قديمترين سفرهايى از اين قبيل است « 2 » كه پس از مرگ شاه اسمعيل اتفاق افتاد و اين گونه سفرهاى بازرگانان و سوداگران كه در برابر متاعهاى خارجى كالاهاى ايرانى را بكشورهاى ديگر مىبردند تا پايان عهد صفوى بسيار بوده است .
پيداست كه مركز تجارت خارجى پس از آنكه قزوين بعهد شاه تهماسب پايتخت ايران گرديد ، بدين شهر انتقال يافت ولى تبريز همچنان اهميت و مقام خود را در تجارت و حمل و نقل كالاها حفظ كرد . هنگامى كه در زمان سلطنت شاه عباس بزرگ نوبت پايتختى باصفهان رسيد اصفهان مركزيت تجارى فراوان يافت و محل استقرار بسيارى از نمايندگان و فرستادگان شركتهاى بزرگ مانند شركتهاى هند شرقى هلند و انگليس و فرانسه و همانند آنها گرديد . ذكر اهميت هيچيك ازين مركزهاى بازرگانى نبايد ما را از بيان ارزش بازرگانى خليج فارس و بندرهاى آن غافل سازد .
بعد از آنكه شاه تهماسب صفوى پايتخت را از تبريز بقزوين انتقال داد ، آن شهر بتدريج رونق و گسترش يافت و به زودى به صورت يكى از بزرگترين مركزهاى مبادلهء كالاها درآمد به نحوى كه كاروانهاى بسيار از چند جاى كشور بدانجا مىرفتند
هامش
( 1 ) -Anthony Jen Kinson( 2 ) - جنكينسن در سفر اول خود به علت مسيحى بودن توفيقى نداشت ولى بعدها موفق شد راه بازرگانى را از روسيه بايران داير نمايد .