بدرازا كشيد . شمارهء اين كاروانسراها چه در اصفهان و چه در جايهاى ديگر كشور در اواخر عهد صفوى بسيار بود چنان كه پيرامون سال 1084 ه ( دوران شاه سليمان ) شاردن سياح نامور فرانسوى از وجود 1802 كاروانسرا تنها در اصفهان خبر داده است « 1 » و در ميان عامهء اهل ايران هنوز شايع است كه فقط شاه عباس 999 كاروان - سرا در ايران بنا كرد « 2 » و طبعا ذكر چنين شمارهيى براى نشان دادن كثرت است .
يكى از آخرين كاروانسراهايى كه در اصفهان ساخته شد « سراى فتحيهء » اصفهانست كه بناى آن بدوران شاه سلطان حسين نسبت داده مىشود و گذشته ازين هنوز چند كاروانسراى بزرگ از عهد صفوى در اصفهان باقى است از آن جمله كاروانسراى عظيم شاهى پهلوى مدرسهء مادر شاه اصفهان كه در سالهاى اخير بهتل باشكوه شاه عباس مبدل گرديد و در اين تبديل و تكميل بزنده كردن هنر عهد صفوى و قاجارى توجه بسيار شد .
ساختن مسجدها و آب انبارها و ساختمانهاى عالى و كاخهاى پادشاهى و پىافگندن پلها و احداث خيابان در برخى از شهرها و يا حتى ايجاد شهرى مانند « اشرف البلاد » ( - بهشهر امروزى ) و نظاير اين كارهاى بزرگ شاه عباس خود از علتهاى بنيادى روايى كار و توزيع ثروت در عهد آن مرد بزرگ بود . دو مسجد شيخ لطف اللّه و شاه كه هردو در كنار ميدان نقش جهان اصفهان بنا شده به صورت دو گوهر فروزان بر تارك هنر ايرانى درخشيده و زينتافزاى تاريخ تمدن دوران صفوى شدهاند .
كوشش شاه عباس در توسعهء اصفهان و در آوردن آن به صورت يكى از بزرگترين پايتختهاى قرن يازدهم هجرى ، خود يكى از نشانههاى دورنگرى آن مرد تواناست . وى در سال 1000 ه ق پايتخت را از قزوين باصفهان منتقل ساخت و آن را كه بعد از عهد سلجوقى از اعتبار افتاده بود ، رونق بخشيد و خود و بزرگان
هامش
( 1 ) - تاريخ سياسى و اجتماعى ايران از مرگ تيمور . . . ص 216 .
( 2 ) - تاريخ مفصل ايران . . . ص 687 .