دورى روزافزون از هنگام سقوط بغداد بر دست هلاگوى مغول بطور جزم آغاز شد و به شرحى كه در دو مجلد پيشين ازين كتاب ديدهايم پيوسته در حال گسترش بود به نحوى كه هر ساله تمايل ايرانيان ببزر گداشت پيشروان شيعهء دوازده امامى بيشتر و آثار اين احترام در نظم و نثر پارسى آشكارتر و در ميان طبقات جامعه پايدارتر گرديد و چون كار بنهضت سرخ كلاهان شيعى و اعلام رسميت مذهب آنان كشيد قبول آن براى مردم آسان شد و ما چگونگى اين قبول و كيفيت تغيير سريع مذهب را در شرح اوضاع دينى زمان خواهيم ديد .
دومين وسيله و عاملى كه بايجاد اين وحدت و تمركز يارى كرد دفاع ناگزيران ايرانيان از هستى و سنت و اعتقاد خود بود در برابر هجوم ممتد چندين سدگى تركان آسياى مركزى بر ايران ، و چنين به نظر مىرسد كه اثر اين هجومهاى ديرياز و كشتارها و تاراجهاى پايانناپذير در دل ايرانيان مانند دملى در حال آماس كردن و سرگشودن بود و تنها نشترى مىخواست تا سربگشايد و اين همان قيام شاه اسمعيل به يارى قزلباشان بود كه بنام و نشان تصوف و تشيع انجام گرفت .
هنگامى كه امير يار احمد اصفهانى معروف به « نجم ثانى » دومين وزير شاه اسمعيل صفوى ، ازبكان ماوراء النهر را هر جامى يافت بدار بوار مىرسانيد ، آنان چنين مىگفتند : « گويا روزگار اين بلاى سياه را در برابر قتل عام چنگيز خان و امير تيمور خان بانتقام فرستاده است بجانب تركستان ، چون جزاى عمل حق است و اين دجّال « 1 » است ، اگرچه دجّال را اين قهر و غضب و تغلّب نيست » « 2 » . با همين انديشهء انتقام بود كه نجم ثانى هنگام فتح قلعهء قرشى كه مقر
هامش
( 1 ) - دجّال ( از ريشهء سريانى دگّالاdaggalaيعنى دروغگو ) نام كسى است كه بعقيدهء مسلمانان در پايان زمان مىآيد و مدتى كه آن را از 40 روز تا 40 سال نوشتهاند بر عالم حكومت خواهد كرد . داستان دجال در اسلام از مسيحيت اقتباس شده است . دربارهء آن رجوع شود به « آنسيكلو - پدى اسلامى » ، چاپ جديد ، ص 77 - 78 ، مقالهء دجال بقلمA . Abel.
( 2 ) - عالم آراى صفوى ، تهران 1350 ص 375 .