انگيزهء بنيادى غربيان در داشتن رابطه با ايران سه مطلب بود : نخست بازرگانى و فرازآوردن سودهاى مالى ؛ دوم دفاع از خود در برابر هجومهاى سنگين و پيشرفتهاى سريع عثمانيان در كشورهاى اروپا و سرزمينهاى كرانهء مديترانه ، سوم حمايت از عيسويان و نشر مسيحيت در قلمرو حكومت صفوى . در امر بازرگانى پرتغاليان بسبب برخوردارى از بحريهء نيرومند و چيرگى بر راه دريايى كه از دماغهء اميد و اقيانوس هند مىگذشت و از سويى بخليج فارس و از سويى ديگر بكنارههاى هندوچين ختم مىشد ، بر ديگران پيشدستى و برترى داشتند و به همين دليل بود كه از آغاز قرن شانزدهم ميلادى شروع بدستاندازى در خليج فارس كردند و آلبوكرك « 1 » درياسالار معروف پرتغالى در سال 1507 ميلادى ( 913 ه ) با هفت كشتى بر جزيرهء هرموز حمله بر دو آن را بعد از جنگى نسبة سخت متصرف شد و دژى در آن بنا كرد و همين كه اين موفقيت نصيب پرتغاليان شد چيرگى بر سراسر خليج و در دست گرفتن تجارت در دريا بار بانحصار آنان درآمد .
اين رويدادها مصادف بود با دوران مبارزههاى شاه اسمعيل صفوى و نخستين سالهاى قدرت او و به همين سبب دولت نوپاى صفوى نتوانست بموضوع با نظر جدى بنگرد . اندكاندك اهميت بازرگانى خليج فارس و مقام آن در مسألهء بحرپيمايى در درياى عمان و اقيانوس هند دولتهاى غربى ديگر را هم در صحنهء تنازع وارد كرد و از آن جمله بودند هلنديان و انگليسيان و اسپانيوليان . پرتغاليان هم از اوضاع آشفته ايران ، كه بعد از مرگ شاه تهماسب تا مدتى ادامه داشت ، استفاده كرده بعضى از بندرها را مانند جرون يا گمبرون ( بندرعباس ) و جاسك به تصرف درآورده و بعبارت ديگر از آبهاى خليج فارس به خاك ايران تجاوز نموده بودند و اين امر مايهء تحريك حس رقابت دولتهاى ديگر با دولت پرتغال شده بود . در اين گيرودار پرتغاليان بسال 1030 ه
هامش
( 1 ) - آلفونس دالبوكركAlphonse d'Albuquerque( م 1515 م ) درياسالار مشهور پرتغالى بانى قسمت پرتغالى هند و مستعمرات آن كشور در خليج فارس