سودمندى در شناخت تاريخ حيات و ممات آنان كردهاند .
تعيين تاريخها به حساب ابجدى ممكن بود در قطعههاى كوتاه و بلند ، يا در پايان منظومههاى مثنوى در يكى دو بيت انجام گيرد و ما تاريخ اتمام عدهء زيادى از منظومهها را ازين راه مىشناسيم ، چنان كه تاريخ بناى كاخها ، زاد روزها ، درگذشتها و جز آنها را ؛ و بهرحال اين قسم از شعر يكى از اقسام سودمند آنست كه در چند سدهء اخير تا بامروز ميان پارسىگويان متداول گرديده است . ميرزا محمد طاهر - نصرآبادى آنجا كه « در ذكر تاريخ » سخن گفته نمونههاى گوناگون آن را از شاعران عهد صفوى ، از لسانى گرفته تا خود كه نزديك باواخر عهد صفوى مىزيست ، ذكر نموده است و درين راه نام شاعران معروفى مانند لسانى ، قاسم كاهى ، حيرتى تونى ، هلاكى ، وحشى ، محتشم ، مير حيدر معمائى ، مير يحيى قمى ، فيضى فياضى را همراه نامهاى بسيار ديگر آورده و بدينگونه خواسته است ماده تاريخهاى مشهور را ثبت نمايد « 1 » .
بعضى از ماده تاريخهاى آن زمان چنان خوب ساخته شده كه در شمار شاهكار هاى اين هنر شاعرانست مثلا چنان كه مىدانيم شاه اسمعيل ثانى بسال 984 بجاى پدرش شاه تهماسب نشست و سال بعد ( 985 ه ) درگذشت . مير حيدر معمّايى اين قطعهء زيبا را در تاريخ جلوس و وفات او سرود كه در آن « شهنشاه روى زمين » ( - 984 ) تاريخ جلوس و « شهنشاه زير زمين » ( - 985 ) تاريخ مرگ ويست :
شهنشاه جم قدر گيتى پناه * كه مىخورد گردون بذاتش قسم
پى تاجدارى روى زمين * برافراخت در دهر سالى علم
دو تاريخ زيبنده مىخواست فكر * كه بر لوح عالم نگارد قلم
يكى بهر جاهش در اقليم دهر * يكى بهر عزمش بملك عدم
« شهنشاه روى زمين » گشت ثبت * « شهنشاه زير زمين » شد رقم « 2 »
ازين نمونهاى عالى و قطعههاى تاريخى زيبا در ديوانهاى شاعران تاريخ -
هامش
( 1 ) - تذكرهء نصرآبادى ، ص 468 - 491 .
( 2 ) - ايضا ص 476 .