و مديحهسرايى » گفتهام « 1 » ، قصيدهها و تركيبها و ترجيعهاى فراوان در تمام سدههاى دهم و يازدهم و دوازدهم درين راه ساخته و پرداخته گرديد و تقريبا همهء شاعران نامآور عهد درين طبعآزمايى شركت داشتهاند ؛ امّا اهميت كار محتشم كاشانى در آنست كه ساختن مراثى اهل بيت را ، كه البتّه سابقهيى طولانى پيش ازو داشت « 2 » ، با سرودن « دوازده بند » معروف خود ، باقتفاء « هفت بند حسن كاشى » « 3 » ، رواجى تازه بخشيد چنان كه از ميان مرثيههاى شهيدان كربلا « شأنى ديگر و شرف قبوليّتى بالاتر » « 4 » يافت و اگرچه چند تن از شاعران بعد ازو كوشيدند كه نظير آن را بياورند ليكن هنوز تركيببند محتشم بهترين و مؤثرترين آنها شناخته مىشود . مير عبد - الرّزاق خوافى دربارهء اين منظومه مىنويسد كه : « مرثيهء سيّد الشهدا و خامس آل عبا كه مولانا در سلك نظم آورده گوشوارهء گوش سخنورانست و بر مرثيهء شيخ آذرى « 5 » كه هيچكس از شعرا تتبع آن نتوانستند كرد رحجان تمام دارد » « 6 » . ساختن مرثيهء اهل بيت پس ازين نيز در ادب فارسى دامنه پيدا كرد و بويژه در عهد قاجارى توسعه يافت .
در شمار اين گونه منقبتها و مرثيههاست بعضى مثنويها كه لحن مذهبى در آنها بر ديگر مطلبها غلبه داشت و يا تنها در موضوعهاى دينى سروده مىشد مانند مثنوى حرز النّجات از سليمى تونى « 7 » كه مطلبهايى از « اصول و فروع » دين موافق عقيده دوازده اماميان در آن آمده است ؛ و مثنويهايى از ناصر على سهرندى ( سرهندى ) « 8 » ؛
هامش
( 1 ) - همين جلد ، ص 606 - 610 .
( 2 ) - همين جلد ، ص 88 .
( 3 ) - همين كتاب ، ج 3 ، ص 745 - 751 .
( 4 ) - نتايج الافكار ، ص 622 .
( 5 ) - دربارهء او بنگريد به همين كتاب ، ج 4 ص 323 - 333 .
( 6 ) - بهارستان سخن ، ص 413 .
( 7 ) - نسخهيى از آن در كتابخانهء مجلس موجودست ، فهرست آن كتابخانه ، ج 3 ص 662 .
( 8 ) - فهرست نسخههاى خطى فارسى موزهء بريتانيا ، ج 2 ، ص 699 ،