داريم كه نام مقدّمانشان در آغاز سدهء دهم در كتاب مجالس النفائس امير عليشير و كتاب تحفهء سامى از سام ميرزاى صفوى متخلّص به « سامى » ، و اسم بسيارى از آن گروه كه تا اواخر سدهء يازدهم مىزيستهاند در تذكرهء نصرآبادى « 1 » ( و از آن جمله خود ميرزا محمد طاهر نصرآبادى ) آمده است ؛ و از آن ميان مىتوان نام اين چند تن را بعنوان نمونه آورد : نظام معمّائى ( م 921 ) و برادرش مهدى استرابادى ( م 924 ) ، ملّا شهاب معمّايى ( م 942 ) ، اهلى شيرازى ( م 942 ) ، دردى سمرقندى ( م 942 ) ، نثارى تونى ( م 968 ) ، فضولى بغدادى ( م 963 يا 71 ) ، ملّا قاسم كاهى ( م 988 ) ، مير حيدر معمّايى ( م 1025 ) ، شيخ على نقى كمرهيى ( م 1025 ) و جز آنان . ميرزا محمد طاهر نصرآبادى از همهء معمّاسازان كه نام برده ، و از خود ، هريك چند معمّا نقل كرده و آنها را توضيح داده و حلّ كرده است . جوينده بتذكرهء او رجوع كند . - از اوايل عهد صفوى بجز از منظومهها و تأليفهايى كه پيش ازين ذكر شده « 2 » ، منظومهيى دربارهء معمّا داريم بنام « مخزن گوهر » كه يعقوب شاه نور اللّه بسال 928 ه آن را سروده ، نخست معمّا را تعريف كرده و سپس در برابر هر كلمهيى شعرهايى آورده است « 3 » .
ماده تاريخ
از آغاز تا پايان اين عهد مادّه تاريخهايى ، چنان كه در دو سه قرن پيشتر معمول شده بود « 4 » ، ساخته مىشد و همهء شاعران ، خاصّه آن گروه كه در دربارها يا در خدمت صاحبان قدرت و مقام بسر مىبردند ، بمناسبتهاى گوناگون قطعههايى حاوى تاريخ واقعه به حساب ابجدى مىساختهاند .
يكى از موردهاى بسيار رائج در ساختن ماده تاريخ ، ذكر ماه و سال وفات بزرگان علم و ادب و شاهان و رجال معروف ديگر بود ، مخصوصا شاعران در ساختن ماده تاريخ براى ضبط تاريخ وفات همكاران خود توجه خاص داشته و ازين راه خدمت
هامش
( 1 ) - تذكرهء نصرآبادى ، ص 497 - 546 .
( 2 ) - همين جلد ، ص 398 - 401 .
( 3 ) - فهرست كتابخانهء دانشگاه تهران ، ج 3 ، ص 2339 .
( 4 ) - همين كتاب ، ج 3 ، ص 340 - 343 .