بعضى ديگر از شاعران كه همين بحر و وزن را نگاه داشتهاند ، بجاى ترجيع - بند تركيببند سرودهاند مانند نظيرى نيشابورى ( م 1021 ) و حكيم شفايى ( م 1037 ) و حكيم ركنا مسيح ( م 1066 ) ، و از ميان اين دسته بعضى چون فصيحى ( م 1049 ) وزن ديگرى را برگزيده است در تركيببندى كه مطلع بند اول آن چنين است :
ساقيا آن قدح نور بيار * آن چراغ دل منصور بيار
مطالب شاعران درين ترجيعبندها و تركيببندها از همان سنخ ساقىنامههاى مثنوى است كه ببحر متقارب سرودهاند ولى آن عمق و آزادى در بيان انديشههاى متنوع درين مورد كمتر است . با اين حال تركيببند نظيرى از ميان اين دسته از ساقى - نامهها متضمن انديشههاى بلند حكيمانه و عارفانه و از تركيببندهاى عالى در شعر فارسيست . مطلع بند اول نظيرى اينست :
آن جلوه كه در پرده روشهاى نهان داشت * از پرده برآمد روشى خوشتر از آن داشت
در پايان مقال بىفايده نيست بدانيم كه در عهد صفوى بسبب اهميتى كه بساقىنامهها مىدادند نسبت بجمعآورى و ترتيب دادن سفينهيى از آنها هم توجه مىنمودند از آن جمله مير عيسى مخاطب به « همت خان « 1 » » پسر مير ضياء الدّين حسين مخاطب به « اسلام خان » بدخشى ، كه در خدمت اورنگ زيب عالمگير مرتبههاى بلند يافته و سرانجام امير الامراء و نگاهبان قلعهء اجمير گرديد ، مجموعهيى از ساقى - نامهها بنام « خمكده » ترتيب داد و قريب به صد و بيست ساقىنامهء تازهگويان در آن جمع كرد . گذشته ازين چنان كه مىدانيم ملا عبد النبى فخر الزّمانى قزوينى تذكرهء معروف خود « ميخانه » را درباره گروه بزرگى از ساقىنامهگويان تا زمان خود ، با ترجمهء حال و نقل ساقىنامهء هريك ، فراهم آورد . دربارهء او و كتابش بجاى خود سخن خواهم گفت .
هامش
( 1 ) - دربارهء او رجوع شود به تذكرهء روز روشن ، ص 938 . وفاتش در 1092 بود .