هم بسيارى از آنها در جاى خود باقيست . اجتماع همين كتابهاى بيشمار و كتابهاى ديگرى از سراسر بلاد اسلامى در روم باعث شد كه بهترين كتابها در ذكر موضوعات علوم و معرفى كتابهايى كه در فنون مختلف تا عهد مؤلفانشان پديد آمده بود ، در آن ديار بوجود آيد مانند مفتاح السعاده تأليف طاش كبرىزاده و كشف الظنون حاجى خليفه و ايضاح المكنون اسماعيل پاشا و هدية العارفين در ذكر نام و بيان خلاصهء احوال مؤلفان و شاعران و عالمان و اديبان عربى و فارسى و تركى ، و جز آن . گذشته از اينها چون زبان فارسى در حوزهء اين امپراطورى پهناور بعنوان زبان نيم رسمى دولتى و اشرافى به كار مىرفت ، در سراسر خاك عثمانى ، حتى در يوگواسلاوى امروزين ، زبان فارسى و آثار استادان بزرگ ايرانى خاصه سعدى و مولوى و حافظ رائج بود و در خاندانهاى رجال و بزرگان تعليم مىشد . در فصلهاى مختلف اين مجلد نام كسانى را از عالمان و اديبان ايرانى خواهيد يافت كه زندگى را در خاك روم و در خدمت سلطانان و بزرگان آن ديار گذرانيده و بنام آنان اثرهايى فراهم آوردهاند .
خلاصهء سخن آنكه اگر در عهد فرمانروايى سلسلهء صفويان بعلتهاى مختلفى كه شمهيى از آنها در فصل مربوط باز نموده خواهد شد ، دربارهء دانشهاى عقلى و ادبى و پرورش سخنوران فارسى كوتاهى مىشد ، وجود دولت عثمانى در خارج از ايران قسمتى ازين كوتاهى و قصور را جبران مىنمود و جبران قسمتى ديگر را براى گوركانيان هند باقى مىگذاشت .
دولت گوركانى هند
اين گوركانيان هند كه بتعبير مورخان غربى و مؤلفان هندى « مغول هند » يا « مغول كبير هند » ناميده مىشوند ، اخلاف ظهير الدين بابر تيمورى معاصر و همپيمان شاه اسمعيل صفوى در مبارزه با اوزبكان ، بودهاند . اينان مانند نياكانشان به زبان و ادب فارسى و هنر و فرهنگ ايرانى عشق مىورزيدند و دربارهايشان را بوجود گروهى بزرگ از شاعران پارسىگوى و پارسىنويسان و فرهنگدانان ايرانى مىآراستند .