قاسمى گنابادى ( صاحب زبدة الاشعار ) ، عبدى بيگ نويدى شيرازى ( گويندهء مظهر اسرار و جوهرفرد ) ، وحشى بافقى ( نظم كنندهء خلد برين ) ، عرفى شيرازى ( سازندهء مجمع الابكار ) ، فيضى فيّاضى ( گويندهء مركز ادوار ) ، ضميرى اصفهانى ( طرازندهء جنّة الاخيار ) ، غزالى مشهدى ( ناظم نقش بديع و اسرار مكتوم ) شروع نمود . نام اين سرايندگان و اثرهايشان را در شعر داستانى پيش ازين خوانده و باز هم در ترجمهء حالشان خواهيم ديد . فقط اين نكته گفتنى است كه بعضى ازين گويندگان مثل عبدى بيگ شيرازى تنها بپيروى از نظامى اكتفا نمىكردند و مثلا همين شاعر اخير مظهر اسرار و جوهر فرد را در دو خمسهء خود در جواب نظامى و بوستان خيال را در تقليد از بوستان سعدى سرود چنان كه بيايد ؛ يا حكيم شفايى اصفهانى كه ديدهء بيدار را بتقليد از مخزن الاسرار گفته ، نمكدان حقيقت را در جواب حديقهء سنايى ساخته است ؛ يا روح الامين مير جمله كه مطمح الانظار او نظير مخزن - الاسرار است ، آسمان هشتم را بر وزن و در جواب حديقه سروده است ؛ يا زلالى - خوانسارى كه حسن گلوسوز او جواب مخزن الاسرار نظاميست ، شعلهء ديدارش همانند مثنوى ملّاى روم و ميخانهاش همطراز حديقهء سنايى و ذرّه و خورشيدش بر وزن سبحة الابرار جاميست .
درين ميان منظومههاى ديگرى داريم كه تنها دينى است منتهى آنها هم هر يك بتقليد از يكى از استادان گذشتهء مذكور فراهم آمده مثل خمسهء حسن بن سيّد فتح اللّه هندى كه در نوع خود تازگى دارد [ فهرست ريو ، ج 2 ، ص 680 - 681 ] ؛ يافوز عظيم از عظيماى نيشابورى ( م 1111 ه ) كه لحن دينى و حكمى را باهم جمع كرده است [ ايضا ص 701 ] ؛ يا مسلك المتقين كه در عرفان و اخلاقست با توجّه بسنّتهاى دينى بر - وفق مذهب حنفى [ ايضا ص 702 ] ، يا حقايق المعارف اثر شيخ سعد الدّين احمد معروف به ديوانه و متخلّص بقدّوسى كه موضوع طى مدارج عرفانى را با توجّه به قرآن و حديث مورد بحث قرارداد [ ايضا ص 712 ] و جز آنها .
در ذيل اين گفتار يادآور مىشوم كه مولوى احمد در « آسمان اول » از كتاب « هفت آسمان » خود [ چاپ كلكته 1873 ميلادى ] شرحى مستوفى دربارهء نظيرسازان
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 613
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٦١٣