بچهل صنعت از صنايع بديع با چند بحرو لقب قافيه مزيد قصيدهء مولاناى مذكور [ يعنى اهلى شيرازى ] شده و ببعضى از صنايع كه تكرار در آن قصيده واقع شده بود التفات ننموده متوجّه صنايع غريبه شده مع آنچه وظيفهء شعر است از غزل و قطعه و رباعى و مستزاد و لغز و معمّا ؛ و ابيات مصنوعهء متفرقه را نيز مثنوى توان شمردن . . . » « 1 »
منظومههاى حكمى و عرفانى
موضوعهاى اخلاقى ( خاصّه اخلاق مبتنى بر سنتهاى دينى ) و حكمى و عرفانى كه در آنها از راه شرح و توضيح و تمثيل ببيان مطلب و مقصود پرداخته شده باشد ، درين دوره كم نيست .
سرمشق شاعران در سرودن اين منظومهها نخست مخزن الاسرار نظامى و بعد از آن منظومههاى مشهورى از قبيل حديقهء سنايى غزنوى ، بوستان سعدى ، مثنوى مولوى ، سبحه و تحفهء جامى و همانند آنها بوده است ، و تقريبا در همه جز تكرار انديشهها و گفتارهاى پيشينيان در طرز نوى از بيان فكر ، چيز تازهيى ديده نمىشود . كار اساسى در سرودن اين منظومهها ، مانند منظومههاى داستانى ، تقليد و استقبال و جوابگويى ، به قصد اثبات توانايى شاعر در شاعريست ، نه ابتكار در گويندگى ، يا نوآورى در جهان انديشهمندى ؛ و ازينرو پيداست كه شيوهء سخنورى درين دسته از منظومهها تحت تأثير آن استادى از شاعران پيشين است كه منظومهء جديد بتقليد ازو ساخته مىشد ، اگر در جواب مخزن الاسرار بود لحن استاد گنجه و حتى روشى كه او در ستايش خدا و پيامبر و صفت معراج و فصلبندى مطلبهاى خود داشت ، در نظر گويندهء نو بود ؛ و اگر از شاعران ديگر بود باز به همين نحو عمل مىشد و اين خود خاصيت اصلى تقليد و نظيرهگوييست .
شمارهء شاعرانى كه درين راه قدم نهاده باشند و منظومههايى كه ازين راه پديدآمده باشد ، كم نيست و سهم اصلى درين كوشاييها با خمسهسازان و مقلّدان نظاميست چنان كه درين باب باز بايد از كسانى چون هاشمى كرمانى ( سرايندهء مظهر آثار ) ،
هامش
( 1 ) - نقل از فهرست كتابخانهء مجلس شوراى ملى ايران ، ج 3 ، تأليف ابن يوسف شيرازى ، تهران 1318 - 1321 ، ص 534 - 535 .