چنين آغاز كرد :
بنام چمن ساز ناز و نياز * كه خار نيازش بود سرو ناز
گارسن دوتاسى « 1 » خاورشناس فرانسوى اين داستان را از يك تحرير هندى به زبان خود ترجمه و در مجلهء خاور زمين « 2 » بسال 1857 چاپ كرد « 3 » .
از منظومههاى ديگر بر همين سياق و از همين سنخ موضوعها « عصمتنامهء » ملّا حميد و تصوير محبّت از شمس الدين فقير دهلوى را بايد نام برد كه نخستين در 1016 و دومين در 1156 ه سروده شد و موضوع هردو داستان عاشقانه است .
بعضى از منظومههاى عاشقانهء اين عهد سرگذشت واقعى شاعرانيست كه در دام عشق افتادند و سپس يا خود بشرح داستان خويش پرداختند و يا دوستى همراز آن را بنظم آورد . منظومهيى از نوع اول « ناظر و منظور » حاجى ابرقوهى و منظومهيى از نوع دوم « واله و سلطان » فقير دهلوى است .
حاجى ابرقوهى از شاعران سدهء دهم و ستايشگر شاه تهماسب صفوى بود ، ديوان قصيده و غزل و مثنوى و رباعى دارد . مثنوى او در شرح داستان عشق ويست كه بسال 972 سرود :
ما در طبع من اين طفل خيال * زاد در نهصد و هفتاد و دو سال
چون فلك قرعه پى نامش زد * نام اين ناظر و منظور آمد « 4 »
و امّا منظومهء واله و سلطان شمس الدين فقير دهلوى ( م 1183 ه ) دربارهء عشق بدفرجام واله داغستانى مؤلف رياض الشعر است بدخترعمش خديجه سلطان ، و فقير آن را بسال 1160 ه يعنى درست در آخرين سال از دورهيى كه دربارهء آن كار مىكنم باتمام رسانيد . دربارهء او و منظومهاش بعد ازين سخن خواهم گفت .
هامش
( 1 ) -Garcin de Tassy( 2 ) -Revue de l'Orient , 1857( 3 ) - دربارهء ناز و نياز آفرين بنگريد به « سروآزاد » ، لاهور 1913 ، ص 205 و نيز رجوع شود بفهرست نسخههاى خطى فارسى در كتابخانهء موزه بريتانيا ، ج 2 ص 710 .
( 4 ) - فهرست كتابخانهء مجلس شوراى ملى ، ج 3 ، ص 252 - 253 .