نمودهاند و سخنآفرينيها كردهاند و آن طرز را مستعدّان و سخنسنجان پسنديده به آن رغبت نمودهاند . . . چون اين سخنسنجان سر در نقاب خاك كشيدند جمعى ديگر صاحب عيار دار المعيار سخنرانى و سخندان دار الملك نكتهدانى شدند مثل ميرزا شرف جهان و مولانا لسانى و شريف تبريزى و يحيى لاهيجانى « 1 » و مولانا محتشم كاشى و ضميرى اصفهانى و وحشى بافقى . اين طبقه غير از آن طرز را اختيار نمودهاند ، كه بروش متأخرين آشناتر شدهاند ، تا آنكه نوبت جهاندارى بميرزا قلى ميلى و خواجه حسين ثنايى و ولى دشت بياضى و محمد ميرك صالحى و قاضى نور الدين - اصفهانى و حزنى اصفهانى و فهمى و حاتم كاشى و مولانا ملك و مير الهى قمى و عرفى شيرازى و طوفى تبريزى و مير صبرى روزبهان و هلاكى همدانى و ميرزا حسابى نطنزى و شيخ على نقى كمرهيى « 2 » و ديگر سخن سرايان بلاد عراق و خراسان رسيد .
اين طبقه يكباره منكر طرز متقدّمين شدند و خواجه حسين ثنايى بيشتر از همه قدم در وادى تازهگويى نهاد . با آنكه ضميرى اصفهانى و محتشم كاشى و ديگران آن طرز را پسنديده مىداشتهاند ، اين جماعت يكباره خود را از آن طرز و روش بيگانه ساختند و مستعدّان ايران را طرز اين جماعت كه با آغاز تازهگويى و زباندانى وقوع درهم بود ، بغايت خوشآمده اشعار ايشان را در سفاين خاطر خود ثبت مىنمودند و هرچه بر زبان حقيقت ميان ايشان مىگذشت بدستور باد صبا در سراسر ايران و توران سيّار مىبود :
تا آنكه روزگار ميدان سخنورى و عرصهء فصاحت و دانشورى را بوجود فايض - الجود حسّان الزمان مولانا عرفى شيرازى بيار است . . . و طرز متقدّمين و متأخرّين كه قبل از زمان سخنسنجى و نكتهگزارى او در ميدان فصاحت اسب بلاغت رانده بودند منسوخ ساخته طرز تازه كه در ميان مستعدّان ربع مسكون پسنديده است ميانهء مردم عالم آورده و فاضلان اين فن و استادان اين علم به اين طرز معتقد شده پايهء سخنورى و مدار نكتهپردازى بدان نهادند و شيخ ابو الفيض فيضى در هندوستان
هامش
( 1 ) - مقصود قاضى يحيى لاهيجانيست ( م 952 يا 953 ه ) . آتشكده ، تهران ، ص 861 - 863 متن و حاشيه و مأخذهايى كه آنجا نشان داده شده است .
( 2 ) - بيشتر اين گروه در شمار شاعران همين دوره در بخش شاعران معرفى خواهند شد .