شرف قزوينى ، غزالى مشهدى ، وحشى بافقى ، ثنايى مشهدى ، عرفى شيرازى و محتشم كاشانى از استادان شعرند ، در همانحال كه بنابر رسم شاعران پايان سدهء نهم و آغاز سدهء دهم قدمهايى در نوآورى برمىداشتند ، سخت تحت تأثير زبان و شيوهء بيان شاعران نزديك بدان عهد و زمان خاصه حوزهء ادبى هرات بودند و حتى در طرح غزلها و نظم قصيدههاى خود بسيار باثرهاى آن بزرگان نظر مىدوختند ، و بهرحال زبان و شيوهء بيان و اظهار معنى و مقياس فصاحت و بلاغت كلام در نزد آنان همان نبود كه نزد شاعران ماقبل سدهء نهم مىبينيم و به همين سبب است كه در سخن آنان بينونت تمام با كلام گويندگان قديم مشاهده مىكنيم .
2 ) پس نخستين مطلبى كه اينجا بايد در نظر داشت آنست كه از آغاز تا پايان عهد صفوى بايد آن مقياس فصاحت را كه در سخن شاعران سدهء چهارم و پنجم تا پايان سدهء هشتم بوده است رها كرد و مقياسهايى ديگر جست . نبايد بسيار دنبال ايستاد و بسيار پيش را نگريست و آن فضاى ميان توقّفگاه خود و نظرگاه خويش را فراموش كرد .
همهء كسانى كه بانحطاط شعر و فساد و تباهى مطلق سخن در عهد صفوى فتوى دادهاند چنين مىكنند . قدمهاى انديشه را بتفاوت ميان يكى از سدههاى چهارم و هشتم مىنهند و در سخن شاعران عهد صفوى همان نحوهء تفكر و بيان را توقّع مىنمايند كه در سخن عنصرى و فرخى و فردوسى تا سعدى و حافظ ديده مىشود ، و بعبارت ديگر از شاعرانى چون غزالى مشهدى و نوعى خبوشانى تا كليم و مسيح و صائب و گرامى همان زبان و همان شيوهء سخنورى را مىخواهند كه از فردوسى و نظامى و خاقانى و سعدى انتظار دارند و حقّا كه چنين توقّع و انتظارى دور از توقّع و انتظار اهل تحقيق است .
3 ) در عهد صفوى تعدد و تنوع سبكها از مطلبهاييست كه نبايد از نظر دور بماند . اين عهد نه دورهيى كوتاهست و نه محيط شاعرى آن منحصر بيك يا دو موضع محدود . دورهييست كه دو قرن و نيم زمان گرفت و در اين زمان طولانى از روم تا دكن شاعرانى ظهور كردند و سخنورى نمودند . چگونه ممكن است شاعرانى را
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 522
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٥٢٢