از طبقههاى مختلف نوشته « 1 » و در پايان فهرست مشروحى از « اصطلاحات و عبارات جماعت اناث و اعيان اجلاف تبريز » را بر آن افزوده است كه همهء آنها بى هيچگونه استثناء از لهجهء قديم ايرانى آذربايجانست كه اصطلاحا از آن بآذرى تعبير مىكنيم و اين نشان مىدهد كه مسلما تا زمان او زبان تبريزيان و بتبع آن زبان شهرها و آبادانيهاى ديگر آذربايجان به همان نحو كه از گفتار اوليا چلبى بر - مىآيد آذرى بوده است نه تركى و تغييرى كه در زبان قسمتهاى بزرگى از آذربايجان بلهجهيى كه از آن بتركى تعبير مىكنند ، بعد از آن روزگار حاصل گرديده است « 2 » و آن نوعى از تركى است كه بناى آن بر زبان اصلى آذرى و فارسى نهاده شده است باضافهء فرنهادهاى دستورى تركى و مقدارى از واژههاى تركى كه به نسبت با واژههاى آذرى و فارسى و عربى دخيل كم و با فعلها و رابطهها در بين بيست تا سى درصد از مجموع زبان تركى آذربايجانيست .
با توجه به آنچه گذشت معلوم مىگردد كه تغيير زبان آذرى بتركى در آذربايجان از آخرهاى سدهء يازدهم صورت پذيرفته است ولى نبايد اين تغيير را دفعى پنداشت بلكه امرى تدريجى بوده و حتى دوران غلبهء تركى بر آذرى در
هامش
( 1 ) - دربارهء اين رساله و معرفى مطالب آن بنگريد به : مقالهء شادروان عباس اقبال آشتيانى در مجلهء يادگار ، سال دوم ( 1324 شمسى ) شمارهء 3 ، ص 43 - 50 ؛ و بمقدمهء رسالهء روحى انارجانى از شادروان سعيد نفيسى كه در آذرماه سال 1333 نگاشته و بهمراه اصل آن رساله در « فرهنگ ايرانزمين » منتشر ساخته است .
( 2 ) - درين باب بنگريد برسالهء شادروان سيد احمد كسروى در باب زبان آذرى ، تهران 1304 ؛ و بمقالهء شادروان عباس اقبال آشتيانى با عنوان زبان تركى در آذربايجان در شمارهء سوم از سال دوم مجلهء يادگار ص 1 - 9 ؛ و بمقالهء « زبان مردم تبريز در پايان سدهء دهم و آغاز سدهء يازدهم هجرى » از مجموعهء مقالات آقاى دكتر ماهيار نوابى ، ج 1 شيراز 1355 خورشيدى ؛ و مقدمهء رسالهء روحى انارجانى از مرحوم سعيد نفيسى كه در پاورقى صفحهء پيش ياد كردهام ؛ و به « مختصرى در تاريخ تحول نظم و نثر پارسى » از نگارنده ، چاپ چهارم ، انتشارات ابن سينا ، ص 68 - 69 .