نگاشته است . اين آقا محمد هادى يا آقا هادى ( م 1120 ه يا اندكى دنبالتر از آن « 1 » ) بسبب آنكه اثرهاى خود را خلاف همطرازان به فارسى مىنوشت ( مثل شرح كافيه ، شرح صحيفهء سجّاديه ، شرح معالم ، همين شرح و ترجمهء شافيه و ترجمهء قرآن ) « مترجم » لقب يافته بود .
از كتابهاى معروف نحو كه درين دوره تأليف شده و در مركزهاى آموزشى قديم بسيار رواج داشته كتاب فوائد الصّمدية است و آن مختصريست در نحو تازى كه شيخ بهاء الدين عاملى ( 1031 ه ) براى برادرش عبد الصّمد نوشته است . آن را باختصار « صمديه » مىگويند و چندين شرح بر آن نوشتهاند و آن با شرح و بى - شرح چندبار بطبع رسيده است . مهمترين شرح اين كتاب آنست كه سيد عليخان كبير « 2 » ( م 1118 . ه ) نگاشت . وى شرحى مبسوط به عربى بنام « الحدائق النّديّه » معروف به « شرح كبير » بر صمديه نوشته و آن را در سال 1099 ه بپايان برد و چون اين شرح بسيار مفصل شد آن را كوتاه كرد و شرح عربى ديگر بنام « الفرائد البهيّه » ترتيب داد كه بشرح صغير معروفست . اين هردو شرح بسالهاى 1274 ه و 1270 هجرى در تهران چاپ شد . سيد عليخان كبير دو كتاب معروف ديگر در نحو دارد يكى بنام موضح الرّشاد در شرح ارشاد و ديگر كتاب الزّهره .
علوم بلاغت عربى
شيوهء كار در دانشهاى بلاغى تازى يعنى معانى و بيان و بديع و جز آنها نيز همان بود كه در ديگر دانشهاى ادبى اين عهد رواج داشت ، يعنى : نظر در كتابهاى گذشتگان و كوشش در درس دادن ، فراگرفتن ، باز گفتن و سرانجام نوشتن حاشيه و احيانا شرح يا تلخيص آنها . اين هنر رائج نامآوران ايران در روزگار نزديك بما بود و بس ، و شخص پركار
هامش
( 1 ) - مرگ او را در سال مذكور در متن نوشتهاند ، با اين حال صاحب روضات الجنات ( ذيل نام پدرش محمّد صالح مازندرانى ) گويد كه او تا فتنهء افغانان زنده بود ، يعنى تا سال 1135 ه .
( 2 ) - بنگريد به همين جلد ، ص 410 .