از تأليفات معروف كه درينگونه دانشها شده كتاب عربى « انوار الربيع فى انواع البديع » است كه سيّد عليخان كبير آن را در شرح قصيدهء بديعيهء خود ساخت . آن قصيده بدين بيت آغاز مىشود :
حسن ابتدائى ذكر جيرة الحرم * له براعة شوقى يستهل دمى
و در 147 بيت و متضمن 153 صنعت بديعى است و در هريك از ابيات صنعتى كه در آن نهفته است ذكر شده مثلا همين بيت ياد شده داراى صنعت « براعت استهلال » است . سيد عليخان كتاب انوار الربيع خود را بر شالدهء همين صنعتهاى بديعى و در شرح اين قصيده بنا نهاده و در ذكر صنعتها بيتهايى از شاعران مشهور تازيگوى برسم استشهاد آورده است . اين كتاب در ايران و هند طبع شده است .
كتابهاى رجال
در ذيل دانشهاى ادبى عربى اشارهيى كوتاه بكتابهاى رجال مذهبى شيعه درين عهد بىمناسبت نيست چه بيشتر آنها به عربى و در شمار اثرهاى معروفيست كه عربىدانان اين دوره ، كه عادة از عالمان شرعى شيعه بودهاند ، پديد آوردهاند . در اين كتابها سرگذشت عالمان مذهب شيعه ، سلسلهء تعليم يا سلسلهء اجازههاى آنان ، اثرها و نظرها ، حوزهء تعليم ، شاگردان و بازماندگانشان سخن رفته است و بدينگونه مىبينيم كه در آنها دانشهايى از قبيل « علم رجال الحديث » و « دراية الحديث » و نگارش فهرست كتابهاى عالمان شيعه بهم پيوند يافته و ازين راه شيوهيى نو در شناخت عالمان شيعه و اثرهايشان فراهم آمده است كه بكتابهاى مذكور رنگ ادبى داده و تا بروزگار ما ، با سير تكاملى ، بر همان قرار مانده است بگونهيى كه در آنچه زير عنوان ياد شده ذكر خواهد شد زندگينامهء محدّثان ، راويان ، مفسران ، فقيهان ، متكلمان ، اديبان ، شاعران تازيگوى و حتى بعضى از پارسىسرايان كه بيان حالشان موضوع تذكرههاى شعر است
هامش
الظنون ستون 476 ببعد ذيل تلخيص المفتاح ؛ الذّريعه ، ج 6 ذيل عنوان تلخيص المفتاح ؛ فهرست كتابخانهء دانشگاه تهران ، ج 2 ، ص 350 - 355 ؛ فهرست كتابخانهء مدرسهء عالى سپهسالار ، ابن يوسف شيرازى ، ج 2 ، ص 409 و 411 و 424 و 426 .