كوشندهيى كه خود كارى كرده باشد ، مثل سيد عليخان مدنى ، در ميان آنان نادر است . در چنين حالى باز هم بايد بسراغ دانشمندان بازمانده از عهد تيمورى و تربيت شدگانشان رفت كه تا سدهء يازدهم مىزيستند و بعد از آن به همان ميزان كه از خرد ايرانيان كاسته مىشد ذوقشان نيز درين زمينهها كاستى مىپذيرفت .
از جملهء كتابهايى كه دنبالهء كار پيشينيان دربارهء آن گرفته شد كتاب تلخيص المفتاح است كه خطيب قزوينى ( م 739 ه ) از مفتاح العلوم سكّاكى فراهم آورده و در آن انحصارا به خلاصه كردن قسمت مربوط بعلوم بلاغى پرداخته بود و آنگاه چون آن را سخت كوتاه يافت خود شرحى بر آن نوشت و « الايضاح » ناميد « 1 » ، و بر خشتى كه او نهاد خشتها تا ثريّا بالا رفت ! از جملهء كسانى كه در عهد مورد مطالعهء ما درينباره كوششى كردند اينها هستند : از ايرانيان ساكن روم عصام الدين اسفراينى ( م 943 ه ) ، عبد الرّحيم بن احمد عبادى ( م 963 ه ) صاحب « معاهد التنصيص » در شرح شعرهاى شاهد تلخيص ؛ مصلح الدّين محمد لارى ( م 979 ه ) مؤلف شرحى بر مطوّل تفتازانى ؛ و از ايرانيان ديگر ملا ميرزا جان باغ نوى شيرازى ( م 994 ه ) نويسندهء حاشيهيى بر مطول ؛ ملا عبد اللّه بن شهاب - الدين يزدى ( م 981 ه ) « 2 » صاحب حاشيههايى بر مختصر و بر مطول و بر حاشيههاى ملا عثمان خطائى ( م 901 ه ) بر مطول و مختصر و نيز بر حاشيهء مير سيد شريف كه بر مطول نوشته بود ؛ قاضى نور اللّه شوشترى ( م 1019 ه ) و آقا رضى قزوينى ( م 1096 ه ) و محمد بن حسن شروانى ( 1098 ه ) هم بر حاشيههاى خطايى مذكور حاشيه نوشتهاند ؛ شيخ بهاء الدين محمد عاملى و حسين بن شهاب الدين كركى - عاملى ( م 1074 ه ) و سيد عبد اللّه بن نور الدين شوشترى جزائرى ( م 1173 ) حاشيه - هايى بر مطول دارند « 3 » .
هامش
( 1 ) - بنگريد به همين كتاب ، ج 3 ، ص 293 .
( 2 ) - در كشف الظنون ( ستون 476 ) 1015 ثبت شده .
( 3 ) - دربارهء اين حاشيهها و اطلاعات مشروح ديگر درين مورد بنگريد به : كشف -