« ترسّل » مىنوشتند انجام دادند و همچنانكه پيش ازين گفتم « 1 » قديمترين آنها محمد ميهنى نويسندهء كتاب دستور دبيرى است . بخشى ديگر را نيز كسانى كه دربارهء فرنهادهاى سخنورى فارسى كار مىكردند ( مانند شمس قيس رازى در المعجم ) انجام دادند و اما كار اصلى و اساسى در اين زمينه بهمت پارسىشناسان ترك زبان و هندوان و هندنشينان انجام گرفت همچنانكه گام آغازى و فرجامى را در تدوين فرنهادهاى دستورى زبان تازى ايرانيان برداشتند .
پيشينهء كار پارسىشناسان ياد شده را پيش ازين « 2 » تا پايان سدهء نهم و آغاز سدهء دهم ياد كرده و گفتهام كه پس از آن روزگار كوششهايشان در اين راه دنبال شد و دفترهاى تازهيى درين زمينه پديد آمد خواه تنها دربارهء دستور فارسى يا فرنهادهاى دستورى و آيينهاى سخنورى براى آماده كردن منشيان و نويسندگان .
از جملهء آن كتابهاست : رسالهء يائيّه از ابن كمال پاشا ( م 940 ه ) صاحب كتاب دقائق الحقائق در لغت و نويسندهء كتاب نگارستان كه پيش ازين نام او را آوردهام .
يائيّه
در شرح گونههاى « ياء زائد » است كه در آخر واژهها و فعلهاى فارسى مىآيد و كمال پاشا بيست گونه از آنها را يافته و معرّفى نموده است و از شاعران پيشين بيتهايى برسم استشهاد آورده . چنان كه مىبينيد اين كمال پاشا درين رساله هم مانند كتاب دقائق الحقائق بيشتر بنحوهء استعمال واژهها در متنهاى ادبى كار داشته است تا بتدوين كتابى مستقل در دستور زبان فارسى « 3 » .
[ التحفة الهادية ]
يكى ديگر از تركان عثمانى ، محمد بن حاجى الياس ( سدهء دهم هجرى ) دفترى به فارسى براى آموزش بنيادهاى دستورى فارسى بكودكان نوآموز نوشته است بنام التّحفة الهاديه يا « دانستن » ، از آنروى كه با اين واژه آغاز شده است . ده
هامش
( 1 ) - همين كتاب ج 4 ، ص 115 .
( 2 ) - ايضا ، ص 115 - 116 .
( 3 ) - نسخهيى از آن در كتابخانهء مدرسهء عالى سپهسالار موجود است . فهرست آن كتابخانه ، ج 2 ، ص 399 - 400 .