بخش ازين كتاب دربارهء صرف فعل و چهار فصل آن شامل واژههاى دستياب فارسى با گزارش آنها بتركى عثمانيست « 1 » .
[ جامع القواعد ]
كتاب فارسى ديگرى بنام « جامع القواعد » بسال 1174 ه در دستور زبان فارسى همراه با قاعدههاى سخنورى نگاشته شد . نگارندهء آن محمد قلى خان متخلص به - محبّ از پارسىدانان هندنشين همزمان با شاه عالم جلال الدين ( 1173 - 1202 ه ) پادشاه گورگانى هند بود و چنان كه در ديباچهء دفتر خود گفت آن را با بهره برداشتن از كتابهاى استادان پيشين و فراز آمدهاى انديشهء خود نوشته است . اين دفتر در شش « مقاله » فراهم آمده است كه در آنها از حرف و كلمه و جمله ، گونههاى مصدر و چگونگى ساختن فعل گذشته و آينده و تصريف فعلها ، حرفهاى منفصل و فرنهادهايشان ، نحو و اشتقاق و دو باب در عروض و قافيه سخن رفته است . « 2 »
چندين رسالهء با نام و بىنام ديگر در دستور زبان فارسى در سرزمين هند تأليف شده و در دستست كه بعضى از آنها بطبع رسيده و از بعضى ديگر نسخههايى موجودست مانند قانون نصيرى تأليف صفدر على ؛ آمد نامهء بديع اثر سكهرام داس « 3 » ؛ كتابى از نظام الدين احمد كه بسال 1188 تأليف شد ، كتابى كه شيخ عبد الباسط ( زاده در 1099 ه ) در هفده باب تأليف كرد ، كليد الفاظ عجم ؛ تحقيق القوانين ؛ رسالهء « شرح آمدن » در تصريف افعال فارسى و جز آنها كه همگى در هند به قصد آموختن و فراگرفتن زبان فارسى بويژه براى نوآموزان فراهم آمد « 4 » .
هامش
( 1 ) - كشف الظنون ستون 376 ؛ فهرست نسخههاى خطى فارسى در كتابخانهء ملى پاريس ، ج 2 ، ص 167 . نسخهء موجود ازين كتاب در كتابخانهء ملى پاريس بنابر توضيح ادگار بلوشه از آغاز سدهء 17 است بنابرين قاعدة عهد مؤلف آن جديدتر از سدهء دهم هجرى نيست .
( 2 ) - فهرست نسخههاى فارسى كتابخانهء موزهء بريتانيا ، ص 519 - 520 .
( 3 ) - سكهرام داس ولد نيلكنته ابن بهكوتيداس كايته
(Sukhramdas b . nilkanth b Bhagwatidas Kayath)
( 4 ) - دربارهء اين دفترها بنگريد به : فهرست نسخههاى فارسى در كتابخانهء موزهء بريتانيا