در صفحههاى گذشته ديديم ، هريك مقدمهيى براى لغتنامهء خود ترتيب داده و در آن دربارهء تعريف زبان فارسى ( و درى و پهلوى ) و تاريخ و قاعدههاى آن سخن گفتهاند و آنها را فى الواقع بايد در زمرهء نخستين طرحهاى دستور زبان فارسى بشمار آورد . از ميان اين مقدمهها آنكه نخستين بار از همه مشروحتر و بهتر تنظيم شد مقدمهييست كه جمال الدين حسين اينجو بر فرهنگ جهانگيرى نگاشت و آن بسبب اشتمال بر بسيارى از فرنهادهاى دستورى بوسيلهء لغتنويسان بعدى تقليد و به صورت كوتاهشدهيى در مقدمهء فرهنگهايشان نقل شد . مقدمهء جهانگيرى در دوازده « آيين » است بدين شرح : « آيين اول در بيان اطلاق اسم فارس بر ملك ايران و آنكه در زمان قديم و عهد باستان از كجا تا بكجا را فارس مىناميدهاند و تعداد زبان فارسى كه چند است و ذكر فصاحت و تفضيل آن بر ديگر زبانها . - آيين دوم در چگونگى زبان فارسى . - آيين سوم در تعداد حروف تهجى كه نزد پارسىزبانان متداول است و بيان تفرقهء حرف دال و ذال منقوطه و تعيين صيغ آنكه چند است . - آيين چهارم در ذكر ترتيب اين كتاب كه بر چه سان و چند بابست . - آيين پنجم در بيان تفرقه ميان حروف و علامات هر حرفى . - آيين ششم در بيان تجوّز تبديل هريك از حروف بيست و چهارگانه بحروف ديگر در بعضى از مواضع براى آسانى منشيان و شاعران . - آيين هفتم در بيان ضمائر . - آيين هشتم در ذكر حروف و كلماتى كه به جهت ترتيب و حسن كلام بياورند و آن را در معنى مدخلى نباشد . - آيين نهم در بيان حروف و كلماتى كه باواخر اسماء و افعال به جهت حصول معانى گوناگون در آورند و بدون تركيب افادهء معنى نكند . - آيين دهم در بيان حروف مفردهيى كه در اوايل و اواخر كلمات بياورند به جهت دريافت معانى مختلفه . - آيين يازدهم در املاء . - آيين دوازدهم در عقد انامل . »
بدينگونه مىبينيم كه بعضى از مقدمات كار دستورنويسان بدست مؤلفان لغت - نامههاى فارسى انجام شد . قسمتى ديگر را كسانى كه دستورهايى دربارهء انشاء
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 395
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٩٥