گذشته ازين چند كتاب در تفسير قرآن نيز مورد مراجعهء محمّد بدر خزانه بوده است و بدين ترتيب ملاحظه مىشود كه بحر الفضائل بسبب كثرت منابع كتابى بزرگ شده كه مؤلف آن را به دو قسم كه هريك جلدى جداگانه است منقسم ساخته ولى از ذكر شاهد براى هر لغتى خوددارى نموده و حتى در توضيح دادن واژهها نيز باختصار كوشيده و ضعف خود را در شناخت فارسى ازين راه آشكار ساخته است « 1 » . محمد بدر خزانه شرحى بر مخزن الاسرار نظامى گنجهيى نيز نوشته و آن را بسال 1091 ه باتمام رسانيده است .
لغتنامههاى فارسى بتركى
مقصود ازين دسته از لغتنامهها آنهاست كه از فارسى بتركى و يا از تركى به فارسى است . تأليف اين گونه فرهنگ - ها در قرن نهم هجرى در روم رواج داشت و اين بسبب نشر روزافزون زبان پارسى بود در ظل توجه و علاقهء سلاطين عثمانى و بزرگانى كه در خدمت آنان بودند . پيش ازين « 2 » بفرهنگهاى معروفى كه حليمى در سدهء نهم و رستم مولوى در آغاز سدهء دهم در اين زمينه تأليف كردهاند اشارهيى نمودم و نيز گفتم كه « كوشش لغتنويسان ترك زبان پارسىدان در تأليف لغتنامههاى پارسى بتركى و حتى گاه ترتيب منظومههايى بدين آهنگ در سدهء دهم امتداد يافت » و اينك بايد بر آن گفتار اين سخن را نيز بيفزايم كه در عهد صفوى ايران جولانگاه بسيار مساعدى براى زبان تركى شده بود و از اين روى مىبينيم كه از سدهء دهم ببعد تأليف لغتنامههاى فارسى تركى منحصر بسرزمين روم نبود بلكه در ايران و فرارود ( ماوراء النهر ) نيز چند كتاب درين راه بوجود آمد .
[ شامل اللغة ]
بعد از لغتنامههاى مشهورى كه در مجلد پيشين نام بردهام ، از كتابهاى قابل ذكر يكى كتاب شامل اللغة است به فارسى تأليف حسن بن حسين قراحصارى . وى درين
هامش
( 1 ) - دربارهء او بنگريد بفهرست بلوشه ، ج 2 ، ص 186 - 187 ؛ و بضميمهء فهرست ريو ، ص 157 .
( 2 ) - همين كتاب ، ج 4 ، ص 113 - 114 .