كردهايم ، روشن مىشود كه برهان در اين كار هم مبتكر نبود .
برهان قاطع در بيست و نه « گفتار » و هر گفتارى در چند « بيان » است و مقدّمهء آن درنه « فائده » تنظيم شده كه در آنها به زبان درى و پهلوى و فارسى ، و حرفهاى تهجّى ، و دال و ذال فارسى ، و تبديل حرفهاى فارسى به يكديگر ، و ضميرها ، و برخى فرنهادهاى دستورى و انشائى ديگر پرداخته و در اين راه قسمتهايى از مقدمهء فرهنگ جهانگيرى را كه در دوازده آيين تنظيم شده محلّ استفاده قرار داده است . تأليف برهان قاطع بسال 1062 پايان يافته و برهان ماده تاريخ زيرين را بدين مناسبت سروده است :
چو برهان از سر توفيق يزدان * مر اين مجموعه را گرديد جامع
پى تاريخ اتمامش قضا گفت : * كتاب نافع برهان قاطع
نقصهاى فرهنگ برهان قاطع بسبب شهرت بسيارى كه حاصل كرد ، محل اعتناء پارسىشناسان بعد شد و در نتيجه كتابهايى به صورت تعليق بر آن ترتيب يافت خواه در راه تكميل كردن آن و خواه در ذكر اشتباههايى كه در آن راه يافته است . ازينگونه كتابهاست « قاطع برهان » و « ساطع برهان » و « رافع هذيان » و جز آنها . ترجمهيى تركى نيز از برهان شده است بنام « تبيان نافع » بدست سيّد احمد عاصم عنتابى از پارسىشناسان آغاز سدهء سيزدهم روم « 1 » .
برهان قاطع چندين بار در هند و ايران چاپ شد . از چاپهاى مهم آن يكى چاپ كلكته بسال 1233 ه ( 1817 ميلادى ) است با مقدمهيى مشروح و افزودن تكملهيى بر آن از 3717 واژه و تركيب فارسى كه از نظر « برهان » ساقط شده بود و اين مجموعهء جديد « ملحقات برهان قاطع » نام دارد . چاپ كاملتر و بهتر برهان قاطع كار مشهور دوست فاضل فقيدم دكتر محمّد معين است كه با مقدمهيى جامع و با حواشى بسيار در شرح ريشهء واژهها و تصحيح خطاهاى صاحب برهان قاطع و افزودن بسيارى از لغتها در حاشيه و دادن معادل واژههاى فارسى در ساير زبانها
هامش
( 1 ) - دانشمندان آذربايجان ، محمد على تربيت ، تهران 1314 ، ص 68 - 69 .