هاى علمى يافت به « محقق خوانسارى » مشهور گشت و نيز به علت آنكه پدر و پسرش هردو جمال الدين نام داشتند ازو با لقب « ذو الجمالين » ياد شده است . وى در حكمت شاگرد مير فندرسكى بود و در فقه و حديث شاگرد ملا محمد تقى بن مقصود على مجلسى ، و علاوهبراين دو چند تن از استادان مشهور عهد خود را درك و در محضر آنان تلمّذ نمود و خود نيز گروه بزرگى از عالمان معقول و منقول را تربيت كرد . آقا حسين خوانسارى در دوران پادشاهى شاه سليمان ( 1077 - 1105 ه ) اعتبار بسيار و بر شخص سلطان نفوذ فراوان داشت و اين ارجمندى او دستمايهيى وافر براى ترويج دانشهاى عقلى و حمايت از حكمت و حكيمان گشت . محقق خوانسارى چند اثر در حكمت دارد كه مهمتر از همهء آنهاست : حاشيه بر شرح اشارات طوسى ؛ دو حاشيه بر كتاب الشفاء ؛ ترجمهء الهيات شفا به فارسى ؛ الجبر و الاختيار ؛ الجزء الّذى لا يتجزّأ ؛ حاشيه بر شرح تجريد قوشچى ؛ رساله در شبهات ( شبهة الاستلزام ، شبهة الطفره ، شبهة الايمان و الكفر ) ؛ شرحى بر هيئت فارسى قوشچى . از آقا حسين مجموعهيى از منشآت مانده كه حاوى چند نامه و وقفنامه و قباله و نظاير آنهاست و ارزش انشائى خاصّى ندارد « 1 » . وفاتش بسال 1098 ه در اصفهان اتّفاق افتاد و در تخت فولاد به خاك سپرده شد و به حكم شاه سليمان قبهيى بر آرامگاه او بنا نهادند كه هنوز برجاست . از جملهء مادّه تاريخهاى وفات اوست : « رفت از جهان كسى كه نيامد عديل او » و « امروز هم
هامش
* روضات الجنات ، چاپ قم ، ج 2 ، ص 349 - 358 .
* امل الآمل ، بغداد ، ج 2 ، ص 42 .
* تذكرهء نصرآبادى ، تهران 1317 ، ص 152 - 153 .
* ريحانة الادب ، ج 3 ، ص 487 - 488 .
* رياض العارفين ، تهران 1316 ، ص 316 .
* نتايج الافكار ، بمبئى ، 1336 ، ص 190 - 191 .
* قصص العلما ، چاپ تهران ، ص 281 .
* آتشكدهء آذر ، تهران ص 1048 - 1050 .
( 1 ) - مجلهء يادگار ، سال اول ، شمارهء 8 ص 38 - 40 .