وزير شاه جهان ، يك بار بسال 1037 و بار ديگر در 1046 ه با آن پادشاه ديدار كرد و سرانجام در عهد فرمانروايى شاه صفى ( 1038 - 1052 ه ) باصفهان بازگشت و بقول نصرآبادى « آن پادشاه قدردان بديدنش رفته ، باوجود اين اعتبار تغيير در اوضاع او بهم نرسيده همان در عالم بىتكلّفى و بىتعلّقى سيار بود تا روح پر فتوحش در بهشت جاويدان مأوا گرفت » . بنابر آنچه در دبستان مذاهب آمده وى بر اثر معاشرت با بعض پيشوايان زرتشتيان هند با انديشههاى آنان آشنايى يافت « 1 » و گذشته ازين اقامتش در هندوستان موجب شد كه بافكار هندوان در حكمت و عرفان نيز راه جويد و همين امر مايهء تمايل وى بتدوين منتخبى از كتاب « جوگ باشست » « 2 » و نوشتن شرحى بر آن گرديد . جوگ باشست تفسيريست از عرفان هندى بدست « آناندان » كشميرى كه بامر جلال الدين اكبر پادشاه تيمورى هند ( 963 - 1014 ه ) مانند بسيارى ديگر از كتابهاى معتبر هندويى بپارسى درآمد . گزارندهء اين كتاب از سانسكريت بپارسى نظام الدين پانىپتى است . مير فندرسكى ازين ترجمه منتخبى ترتيب داد و بر آن شرحى نوشت و بعدها فرهنگى براى آن تنظيم شد كه گويا از خود مير نباشد « 3 » .
از ميان اثرهاى ديگر مير معروفتر از همه كتاب اوست در موضوعات علوم بنام « صناعيه » به فارسى كه پيش ازين بدان اشاره كردهام « 4 » . ديگر رسالهيى باسم « مقولة الحركة و التحقيق فيها » كه در آن گويد هر حركتى بمحرّك اول كه خالق يگانه است باز مىگردد و اعتقاد بر مثل افلاطونى را درين مورد باطل مىشمارد . ديگر پاسخنامهييست به فارسى دربارهء « ذاتى و تشكيك و عدم تشكيك او » كه مسئلهييست
هامش
( 1 ) - فهرست نسخههاى خطى فارسى در كتابخانهء موزهء بريتانيا ، ريو ، لندن 1881 ، ج 2 ص 815 - 816 .
( 2 ) -Yoga - VasishthaياJog - Basishth( 3 ) - فهرست كتابخانهء مدرسهء عالى سپهسالار ، ابن يوسف شيرازى ، ج 2 255 ؛ فهرست كتابخانهء دانشگاه تهران ، ج 3 ، ص 428 - 429 .
( 4 ) - همين كتاب و همين جلد ص 287 .