كمتر است و كسانى هم كه اثرى در منطق دارند بيشتر در سدهء دهم هجرى زندگى مىكرده و تربيت شدهء عالمان قرن نهم بودهاند و اين حكم همچنانكه گفتهايم ، و باز هم خواهيم ديد ، در بيشر دانشهاى عقلى ديگر نيز صادق است . اما اين نكته مانع از آموختگارى دانش منطق در شمار درسهاى متداول زمان نبود ، چه همچنانكه پيش ازين گفتيم اين علم بمنزلهء پايه در دانشهاى ديگر شرعى و حكمى مانند آداب البحث و اصول و كلام و جدل و خلاف و حكمت نظرى و عملى بود و بنابراين آموختن آن با ديگر « مقدمات » آغاز مىشده است .
گروهى از تربيت شدگان اواخر قرن نهم و اوايل قرن دهم كه زمانشان مصادف با نخستين سدهء پادشاهى صفويان بود ، شرحها و حاشيههايى بر كتابهاى منطقى قدما داشته و در حقيقت كار استادان خود را در اين راه دنبال مىكردهاند .
از جملهء اين كتابها يكى « شمسيّه » از كتابهاى معروف نجم الدين دبيران ( م 675 ه ) « 1 » است كه چنان كه مىدانيم از سدهء هشتم هجرى ببعد چندين شرح بر آن نوشته شد و در قرن نهم تا اوايل عهد صفوى ، هنوز نگارش شرحهايى بر اين كتاب در روم و ايران ادامه داشت مانند شرح قاضى مير حسين ميبدى ( م 910 ه ) و دو حاشيه از شجاع الدين الياس رومى ( م 929 ه ) و حاشيهء شيخ محمد بدخشى ( م 922 ه ) و حاشيهء ملا عبد العلى بن محمد بيرجندى ( م 932 ه ) و غيره « 2 » .
آداب البحث قاضى عضد الدين ايجى « 3 » هم از جملهء همينگونه كتابهاست كه بازماندگان منطقيان قرن نهم دربارهء آن سرگرم كار بودهاند از آن جمله قاضى مير - حسين ميبدى و محيى الدين محمد بن محمد بردعى ( م 927 ه ) و عصام الدين ابراهيم بن
هامش
( 1 ) - همين كتاب ، ج 3 ، ص 242 - 243 .
( 2 ) - كشف الظنون ، ستونهاى 1063 - 1064 .
( 3 ) - همين كتاب ، ج 3 ، ص 243 . دربارهء علم آداب البحث بنگريد به كشف الظنون ستون 38 ، و همين كتاب ، ج 3 ، ص 246 .