فنّ كشاورزى و جز آن با نام كتابهايى كه در اين راهها تأليف شده با ترجمهء حال نويسندگان آنها 6 ) دوحهء پنجم حكمت عملى مانند علم الاخلاق و تدبير منزل ، و دانشهاى دينى مثل قرائت و تفسير و حديث و فقه با ذكر عالمان مشهور و اثرهايشان .
7 ) دوحهء ششم در « علوم الباطن » .
كتاب معتبر ديگرى ، باز در قلمرو امپراطورى عثمانى ، نوشته شده است بنام « كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون » تأليف مصطفى بن عبد اللّه ملقب به « كاتب چلبى » و مشهور به « حاجى خليفه » ( 1017 - 1068 ه ) . علت شهرت او به « خليفه » معاونتش بود در يكى از ادارههاى ارتشى عثمانى . وى مؤلفى پركار بود و شمارهء اثر - هايش به بيست و دو كتاب رسيد و از آن ميان كشف الظنون بمنزلهء دائرة المعارف بزرگى براى شناخت كتابها و انواع دانشهاييست كه ميان مسلمانان رواج داشته است و حاجى خليفه نام آن دانشها را با نام كتابها درآميخته و به ترتيب الفبائى در جاى خود آورده و با توضيح كافى شناسانده و كتابهاى مشهور مربوط بهر دانش را در پايان توضيح معرفى نموده است . اين كتاب چندبار طبع و يك بار بلاتينى و بار ديگر بفرانسوى ترجمه شد . بر كشف الظنون چند ذيل نوشتهاند كه از همه مهمتر ايضاح - المكنون تأليف اسمعيل پاشا ( م 1339 ه ق ) است . اين كتاب در دو مجلد بسالهاى 1945 - 1947 در استانبول بطبع رسيد . حاجى خليفه نام و توضيح نزديك به سيصد علم و فن و 15000 كتاب و ديوان تازى و پارسى و تركى و 9500 مؤلف را در كتاب خود آورده است « 1 » .
منطق
فعاليتى كه عالمان اين عهد طولانى در شرح يا حاشيهنويسى بر كتابهاى منطقى و يا تأليف و تدوين كتابهاى تازه در اين باب داشتهاند ، حتى نسبت بدورهء مقّدم ، كه از يك قرن تجاوز نمىكرد ، بسيار
هامش
( 1 ) - دربارهء كاتب چلبى و كشف الظنون او رجوع شود بمقدمهء كشف الظنون چاپ استانبول بقلم محمد شرف الدين يالتقايا ، ص 10 - 11 و نيز به :Aldo Mieli , La Science Arabe , P . 274 - 275