موضوعات علوم
در ميان اثرهاى پارسى و تازى دانشمندان اين عهد چندبار بكتابهايى باز مىخوريم كه در بيان « موضوعات علوم » نوشته و در اين راه از عالمان پيشين ، كه پيش ازينها ياد كردهايم ، تقليد نمودهاند ، اما اساسىترين اين كتابها به عربى و بيرون از ايران تأليف شده است .
مقارن با شروع اين عهد شكر اللّه شروانى كتاب رياض العلوم را براى سلطان بايزيد خان ثانى ( 886 - 918 ه ) در نه باب به فارسى تأليف كرد ، بدين شرح :
1 ) تصوف 2 ) منطق 3 ) هيئت 4 ) نجوم 5 ) حساب 6 ) علم فراست 7 ) علم شعر 8 ) علم معما 9 ) علم انشاء . « 1 »
چند سالى بعد از تأليف كتاب ياد شده ، كتاب ديگرى هم به فارسى ، ولى مشروحتر ، نه ارزشمندتر از آن در ايران نوشته شد كه نسخهيى از آن در كتابخانهء موزهء بريتانيا موجود است و آن كتاب رياض الابرار است اثر حسين عقيلى رستمدارى از دانشمندان سدهء دهم هجرى كه بدعوى خود بيست سال در زادگاه خويش و جايهاى ديگر در اندوختن دانش كوشيد و دفترهاى بسيار كه فهرستى از آنها ياد كرده است ، خواند و چندى در شيراز و مدتى در اصفهان بسربرد و سرانجام بقزوين كه در آن روزگار پايتخت كشور بود ، رفت و در آن شهر با گروهى از اهل علم بازخورد كه از آنان بنيكى ياد نمىكند و بويژه شرحى دراز در نكوهش « علماى قزوين » يعنى عالمان شرعى آن شهر در اين مقام آورده و آنان را بنادانى و جهل و حرص و حسد و انواع نقايص و رذايل توصيف كرده است . وى بدنبال اين سرگذشت گويد كه در قزوين به خواهش بعضى از دوستان بتأليف كتاب رياض الابرار دست يازيد ، در محرم سال 979 ه ، اواخر عهد شاه تهماسب يكم ( م 984 ه ) ، آن را آغاز كرد و در ربيع الثانى همان سال بپايان برد . اين كتاب كه بمنزلهء دائرة المعارف مشروحى از دانشهاى مختلف متداول ميان مسلمانان است ، يك « فاتحه » ، دوازده « روضه » و يك « خاتمه » دارد و هريك از اينها به بخشهاى كوچكترى تقسيم مىشود
هامش
( 1 ) - كشف الظنون ، ج 1 ، ستون 937 .