« اثنى عشريه » نام يافتهاند . اين اثنى عشريهها بتقليد از ابو منصور جمال الدين حسن عاملى ( م 1011 ه ) كه اثنى عشريهيى دربارهء نماز دارد نوشته شده و بعد ازو شيخ بهائى مذكور و مير داماد ( م 1041 ه ) دربارهء طهارت و نماز و بعضى ديگر در مسائل فقهى و كلامى كتابهايى به همين نام دارند .
ملا محسن فيض كاشانى ( م 1091 ه ) هم كتاب استدلالى مختصرى در فقه دارد شامل دوازده بخش بنام « مفاتيح الشرايع » كه به قصد آسان ساختن يادگيرى طالبان علم نوشته شده و به همين سبب شهرت بسيار يافته و چند شرح و حاشيه بر آن نوشته شده است . وى كتاب معتبر ديگرى در فقه بنام « معتصم الشيعة فى احكام الشريعة » نوشته است .
يقينا براى خوانندهء جويا ذكر همين چند نمونه از كتابها كه بعضى از راه شرح و توضيح و بعضى باستقلال در فقه شيعهء دوازده امامى به زبان عربى تأليف شده ، كافى است تا از رواج شگفتانگيز دانشهاى دينى ، خاصّه فقه ، در دورانى كه مورد بحث ماست آگاه شود ، و پيداست كه اگر مىخواستم در اينجا بذكر حاشيهها و حاشيهها بر حاشيهها ، و شرحها و شرحها بر شرحها ، و تلخيصها و شروح و حواشى بر آنها ، و همچنين به ياد كردن همهء كتابهاى فقهى كه خيل ملايان عهد صفوى به زبان تازى نوشتهاند ، بپردازم كارم سخت بدرازا مىكشيد و به كلى از مقصود خود باز مىماندم .
اما كتابهايى كه به فارسى در علم فقه فراهم آمده باشد بفراوانى كتابهاى عربى در اين دانش نيست ، و چون هنگام مطالعه در ادبيات مذهبى فارسى يادى از آنها خواهم كرد ، در اينجا باختصار از كوششهاى چند تن در اين راه سخنى بميان مىآورم مانند : كمال الدين حسين الهى اردبيلى معاصر با شاه اسمعيل و شاه تهماسب ، مقدس اردبيلى ( م 993 ه ) ؛ شيخ بها الدين محمد عاملى ( م 1031 ه ) صاحب جامع عباسى ؛ ملا محسن فيض كاشانى ( م 1091 ه ) مؤلف ابواب الجنان ؛ ملا محمد تقى مجلسى ( م 1070 ه ) مؤلف كتاب « احكام عبادات » و « حديقة المتقين » و « لوامع صاحبقرانى » ، ملا محمد باقر مجلسى ( م 1110 ه ) صاحب رسالههاى « الشك فى
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 269
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٢٦٩