اجتهاد و بسنده كردن برأى و نظر رسيد ، آتش اختلاف بالا گرفت و در اين ستيزه - گرى گاه كار از دو سوى بناسزاگويى و تكفير كشيد .
از جمله عالمان اخبارى شيخ عبد اللّه بن صالح سماهيجى بحرانى ( م 1135 ه در بهبهان ) « 1 » در كتاب منية الممارسين اختلاف اخباريان و اجتهاديان ( اصوليان ، مجتهدان ) را تا چهل مورد رسانيد و صاحب روضات قسمتى از آنها را در كتاب خود نقل نموده است « 2 » ، و عالمان مذهبى سدهء سيزدهم هجرى هم كه نگران اين اختلاف بودند بموردهايى تا همين حد باز خوردهاند « 3 » : نخست اينكه اجتهاديان اجتهاد را عينا و تخييرا لازم مىدانند و اخباريان آن را ممنوع مىشمارند و چنين مىپندارند كه بايد تنها از راه روايت از « معصوم » گرفته شود . ديگر اينكه بر كتاب و سنت و اجماع و دليل عقل اعتماد مىكنند « 4 » در صورتى كه اخباريان اعتماد بر كتاب و سنت را كافى مىدانند . - اجتهاديان كار كردن بانديشهها ( ظنون ، گمانها ) را در حكم شرعى جائز مىشمارند ولى اخباريان جز بر علم تكيه نمىكنند و علم در نظر آنان منقسم است به : قطعى ، واقعى ، عادى ، اصلى ؛ و مراد آنان از علم در اينجا حكمهاى معلوم و مشخصى است كه از معصوم رسيده و عادة خطائى در آن متصور نيست . - مجتهدان حديثها را به چهار نوع ( صحيح ، حسن ، موثّق ، ضعيف ) و اخباريان بدوگونه ( صحيح و ضعيف ) منقسم مىدارند . - اجتهاديان مردم شيعى را به دو دستهء مجتهد و مقلّد بخش مىكنند و اخباريان مىگويند كه همهء شيعيان مقلد
هامش
( 1 ) - دربارهء او بنگريد بروضات الجنات ، ج 4 ، ص 247 - 255 .
( 2 ) - ايضا ج 1 ، ص 127 - 130 .
( 3 ) - عبد الصاحب بن محمد جعفر دوانى فارسى ( سدهء سيزدهم ) در كتاب ميزان الصواب اين اختلافها را تا 39 مورد ذكر كرده است و شيخ جعفر كاشف الغطاء نجفى ( م 1227 ه ) در حق المبين فى تصويب المجتهدين و تخطئة الاخباريين همان چهل مورد ياد شده را ذكر مىكند .
( 4 ) - شيخ بهاء الدين عاملى گفت : ادلهء شرعيه نزد ما چهار است : كتاب ، سنت ، اجماع و دليل عقل . روضات ، ج 6 ، 84 .