خواهد افتاد .
فقه و اصول
همان كوشايى پردامنه را كه عالمان اين عهد در تدوين حديث بر مذاق دوازده اماميان داشتند ، در فقه و اصول نيز نشان دادند چنان كه اگر بخواهيم همهء اثرهاى آنان را در اينجا ياد كنيم سخن را سخت بدرازا خواهيم كشانيد . بر رويهم اين را بايد دانست كه در اين دوره دو شيوهء اصلى در تدوين كتابهاى فقهى شيعه وجود داشت : شيوهء اخباريان و شيوهء اصوليان .
اخباريان كه تا پايان عهد صفوى برترى داشتند در تدوين اصول فقه بحديثها و خبرها و درايت در آنها براى استخراج حكمهاى شرعى اكتفا مىكردند ، و مبناى عملشان بر حجّيت خبرها و قاعدههاى كلى است كه از آنها اقتباس مىشود ؛ اين دسته اجتهاد و حجّيت ظنّ و قياس را انكار مىنمايند و معتقدند كه بر تمام حكمها نصّى از امامان وجود دارد و هر حكمى كه از آنان نرسيده باشد باطل است . در برابر اين دسته طرفداران طريقهء اصولى يا طريقهء اجتهاد قرار دارند كه عمل به ظن و رأى مىكنند و كتابهاى مفصل در بيان اصول و قواعد اين علم و كيفيت تحقيق و استدلال در آن براى روشن كردن تكاليف دينى بنابر اصول شرع بروش اهل بيت دارند ، و حتى رسالههاى ويژهيى نوشتهاند در مبحثهاى گوناگون اين دانش مانند حجّيت مظنّه ، ظن خاص ، شهرت ، ظواهر ، عقل ، حسن و قبح عقلى ، قياس و جز آنها ؛ و مسألهء بسيار مهم در نزد آنان اجتهاد است كه آن را واجب عينى و يا لا اقل واجب كفائى مىدانند و هركس را ملزم مىشمارند كه باندازهء توانايى خود اجتهاد كند و يا از مجتهد زندهيى پيروى نمايد و تقليد از مجتهد مرده را نيز مردود مىشمارند و در اين راهها كتابهايى دارند .
اختلاف اخباريان و اصوليان ( يا مجتهدان ) در دورهء مورد مطالعهء ما و تا مدتى بعد از آن بسيار شديد بود . طبعا تا مدتى از دوران تفقّه شيعه در آن زمان كه گردآوردن حديثها و خبرهاى مقبول اماميان براى استخراج حكمها بسيار بايسته به نظر مىرسيد : شدت اين اختلاف چندان آشكار نبود ، ليكن همين كه دور بطرفداران