يك ارسى هفت دهنهء بزرگ است كه در آن صدر المتألهين شيرازى مباحثه مىفرموده » « 1 »
1 - دانشهاى دينى
مراكز تجمع طالبان علوم شرعى
در تاريخ تعليم و تعلّم دانشهاى دينى اين عهد چند حوزهء عمده در ايران براى گردآمدن مدرسان آن دانشها و طالبان علم شهرت يافته و علاوه بر آنها حوزههاى ديگرى هم در خارج از ايران يعنى در شهرهاى عراق محل توجه قرار گرفته بود . طبعا اين حوزهها در شهرهايى مستقر بود كه يا اهميت و ارزش سياسى و اقتصادى داشته و محل تمركز جمعيت و ثروت كافى بوده است و يا مؤمنان بسبب مركزيت مذهبى بدانها اقبال مىنمودهاند ، خواه در ايران و خواه بيرون از آن و حتى در قلمرو دولت عثمانى و محل نفوذ اهل سنّت . شهرهايى از قبيل شيراز ، تبريز ، قزوين ، اصفهان و مراكز ولايتها و ايالتهاى پرثروت از دستهء اول و شهرهايى چون مشهد ، قم ، كربلا و نجف از دستهء دوم بود . پيداست كه در عهد صفويان پايتختهاى آنان خاصه آخرين آنها اصفهان بعنوان مركز اساسى دانشهاى دينى و محل تجمع استادان معروف و شا - گردان متعدد آنان بود .
بنابر عادتى كه از ديرباز ميان مسلمانان جارى بود ، مجلسهاى درس شرعى معمولا در مدرسهها و گاه در مسجدهايى كه قسمتى از آنها براى استفادهء درسى ساخته شده بود ، تشكيل مىيافت و در آنها حجرههايى براى اقامت شاگردان و استادان وجود داشت و ما پيش ازين نمونههايى از اين هردو تربيتگاههاى شرعى را ذكر كردهايم .
باز هم بخوى ديرين مسلمانان ، خواه استاد و خواه شاگرد ممكن بود در يكى
هامش
( 1 ) - آثار عجم ، بمبئى 1354 ه ق ، ص 495 .