در دوران صفوى بعضى از عالمان را مىشناسيم كه جامع معقول و منقول بوده و در بيشتر آن دانشها اثرهايى از خود بازنهادهاند مانند غياث الدين منصور دشتكى و مير داماد و صدر الدين شيرازى و آقا حسين خوانسارى و ملا محسن فيض و چند تن ديگر .
اين طالبان جامعيت در حفظ ميراثهاى علمى گذشتگان بواقع تحمل زحمت مىكردند و در محيطى كه فاقد بسيارى از وسيلهها براى تكميل اطلاع دانشطلبان بود ، براى آموختن هر مطلب در زاويه « حجره » هاى مدارس شبها را بسپيدهدمان مىكشانيدند و در راه دانشهايى كه هيچگاه به نتيجهء محسوس نمىانجاميد زندگانى را بانجام و آغازى را بفرجام مىبردند .
يكى از همدورگان مقدس اردبيلى ( م 993 ه ) ملا حبيب اللّه شيرازى معروف به ميرزا جان باغ نوى « 1 » ( م 994 ه ) بود كه هردو نزد جمال الدين محمود شيرازى شاگرد جلال الدين دوانى درس مىخوانده و از دانشمندان جامع عهد خود شدهاند .
باغ نوى از عالمان متكلم اصولى منطقى و صاحب چند اثر معروف در اين زمينه - هاست . دربارهء او نوشتهاند كه از كثرت اشتغال بمطالعه و تحقيق و دقت در متنهاى درسى و علمى شبها را ببامداد مىكشانيد و حتى براى ريختن پيشاب از جاى بر نميخاست چنان كه چون بامداد به پيشابگاه مىرفت ازو با پيشاب خون مىتراويد و صاحب روضات درينباره توضيحى دارد كه بايد خواند « 2 » !
گاه بهمراه اين گونه مرارتها كه طالبان علم بر خود مىگماردند بارهاى سنگينى از زحمت و رنج استادان هم بر دوش آنان گذارده مىشد و در اينباره خوبست داستان دانشآموزى سيد نعمة اللّه جزائرى شوشترى ( م 1112 ه ) را بخوانيم كه چگونه با همدرسان خود براى خانه ساختن آموزگار سنگ و آجر مىكشيد و يا
هامش
( 1 ) - منسوب به « باغ نو » محلهيى در شيراز .
( 2 ) - دربارهء اين توضيح « طبيبانه » و شرححال ميرزا جان بنگريد به : روضات الجنات ج 3 ، ص 12 و نيز به ج 1 ص 82 ذيل ترجمهء مقدس اردبيلى .