آثارش . اگر دوران ممتّد ثبات و ثروت صفوى با روشنبينى بيشترى همراه مىبود شايد براى آشنايى با دانشهاى عملى راهى پديد مىآورد چنان كه در بعضى از فنون مانند اسلحهسازى و ساعتسازى ، با تقليد از استادكاران و آموزندگان فرنگى ، اندك توفيقى حاصل شد ؛ و شگفت است كه شاه عباس صفوى باهوش خدادادهاش ، در همان حال كه اجبار زمان را در استفاده از فنون غربيان احساس مىكرد از آن تنها براى توپ و تفنگ در مقابله با عثمانيان بهره برد و از هيئتهاى غربى براى راه بردن براز ترقياتى كه آغاز كرده بودند استفادهيى ننمود و فقط بمجالست با عالمان مذهبى و بزرگداشت آنان بسنده كرد .
دورهء جامعيت
از ويژگيهاى دانشاندوزى در اين دوران ، كوشش در راه جامعيت است ، يعنى رسيدن بدرجهيى كه بلوغ بمرحلهء نهايى آن تلقّى مىشد و چنين مرتبهيى حاصل نمىگشت مگر با دانستن يك دورهء كامل از همهء دانشهايى كه بتدريج در تمدن اسلامى رسميت و قبول عام يافته بود و آن مقدماتى است از طبيعى و رياضى و بحثهايى در حكمت مقبول نزد مسلمانان و همراه كردن آنها با همهء دانشهاى شرعى از تفسير و حديث و كلام و فقه و مقدمهها و شعبههاى آنها . سعى در رسيدن بچنين جامعيتى طبعا از آن هنگام معمول شد كه دانشهاى متداول در تمدن اسلامى بمرحلهء نهايى تدوين رسيد و سپس كتابهاى درسى معينى در هر باب شناخته شد و براى تعليم و تعلّم به كار رفت و اگر بجلدهاى پيشين اين كتاب مراجعه كنيد خواهيد ديد كه اين وضع از پايان قرن هفتم و بويژه در سدهء هشتم هجرى به پيش آمد و از آن ببعد است كه طالبان مستعد علوم توانستند با يك دوره تحصيل منظم در هر دانشى كتابى معين را نزد استاد بخوانند و يك دوره از متون را باصطلاح خود از نظر بگذرانند و جامع همهء آن دانشها شوند و حال آنكه پيش از آن دانشمندان معدودى كه بندرت چنين مرتبهيى مىيافتند ناگزير بودند از راه تحقيق طولانى و تحمل رنج فراوان و صرف عمرى دراز در چنين راه دشوارى قدم نهند .