پنجم ببعد در ايران با آن مواجه بوديم « 1 » ، و توانا شدن همين دسته در تمدن اسلامى است كه مقدمهء انحطاط فكرى روزافزون آن گرديد بويژه كه تا پايان عهد صفوى بسبب حاجتى كه بتدوين نهائى مسائل تشيع وجود داشته دستهء اخباريان چيره بودند و كوشش دراز آهنگ همين دسته است كه در آثار ملا محمد باقر مجلسى خاصه در بحار الانوار او انعكاس يافته .
در فصل آينده كه به بحث در وضع علمى زمان اختصاص دارد ، شرحى در بارهء « ميوههاى ناگوار » از ماحصل انديشهها و انديشيدههاى اين عالمان داده خواهد شد كه براى آگهى از چگونگى نشر خرافات و اوهام بوسيلهء آنان بايد بدان مراجعه كرد .
نه تنها بسيارى ازين عالمان شرع نزد مردم دانشمند بجهل منسوب بودند ، بلكه بين خود آنان نيز بسيار كسان بودند كه به يكديگر نسبت نادانى مىدادند . حسين عقيلى رستمدارى از دانشمندان دوران شاه تهماسب صفوى ، در حدود سال 978 ه از شيراز باصفهان و از آنجا بقزوين رفته و كتاب خود رياض الابرار را در شرح موضوعات علوم تأليف نموده بود . وى اميد داشت كه در پايتخت پادشاهى بزرگ چون تهماسب بجمع عالمان و خردمندان باز خورد ، ليكن اميدش در آنجا بيأس انجاميد و به همين سبب در ديباچهء كتاب خود شرحى مبسوط در بدگويى عالمان دينى قزوين آورده و آنان را بجهل مركّب منسوب كرده و متصف بحرص و آز و بسيارى از نقصها و عيبهاى ديگر دانسته است ، درحالىكه شاه تهماسب در همان اوان ، چنان كه پيش ازين گفتم ، از بذل مال و مقام و مرتبه بدانان دريغ نمىكرد و وزير دانشمند خود غياث الدين منصور دشتكى شيرازى را كه در عهد خويش سرآمد فاضلان و حكيمان بود « 2 » بخاطر على بن حسين بن عبد العالى كركى برنجاند .
هامش
( 1 ) - در اين باب بنگريد به همين كتاب ، ج 1 ، ص 240 - 244 و 277 - 278 و جلدهاى بعد از آن .
( 2 ) - رجوع كنيد به جستار دانشهاى عقلى در فصل آيندهء همين جلد .