و گذشته ازين سهم امام يعنى مالياتى كه مىبايست به امام زمان پرداخت ، از جانب ثروتمندان معتقد در اختيار آنان گذارده مىشد و يا مىبايست كه به حكم اداء وظيفه گذارده شود ، و بر سر همهء اينها از عايدى - موقوفهء مدرسهها و مسجدها و تكيهها بمدرّسان و پيشنمازان و برگزارندگان منقبتها و تعزيتهاى پيشوايان دين سهمى مىرسيد و متولّيان اوقاف توزيع اين سهميهها را بر عهده مىگرفتند .
نفوذ عالمان مذهبى
با سياست استوار دينى كه صفويان و سرخكلاهان در پيش گرفتند ناگزير همان وضع در ايران تجديد مىشد كه در عهد رواج سياست دينى غزنويان و سلجوقيان و ديگر حكومتهاى تركنژاد ايران برقرار بود . در آن دوران يكى از چند نتيجهء مستقيم سياست مذهبى غلبهء عالمان شرع و تسلط آنان در همهء مركزهاى اجتماعى و حتى سياسى بود ، و من در مجلدهاى پيشين ازين كتاب هرجا كه مىبايست درينباره سخن گفتهام . سياست دينى صفوى همچنين ثمرى داشت و حالتى از غلبهء عالمان مذهبى پديدآورد كه از ميانهء سدهء دهم آغاز شد و جز در بعضى فترتهاى كوتاه همواره به قوت خود باقى ماند . اگرچه شاه اسمعيل شخصا عالمان شرعى شيعه را بديدهء احترام مىنگريست و از بذل لطف و مال بدانان دريغ نمىورزيد ، ليكن تسلط او بر امور چنان بود كه مجالى به ديگران براى تحميل نفوذ خود نمىداد و اين چيرگى عالمان دين بر همهء امور شرعى و عرفى در واقع از زمان پادشاهى تهماسب آغاز شد . هنوز چند سالى از دوران سلطنت اين پادشاه نگذشته بود كه از جميع « مناهى » توبه كرد ( 939 ه ) « 1 » و شاعرى گمنام در تاريخ اين تصميم چنين گفت :
سلطان كشور دين تهماسب شاه عادل * سوگند داد و توبه خيل سپاه دين را
هامش
( 1 ) - احسن التواريخ ، ص 246 ؛ تذكرهء شاه تهماسب ، برلين 1343 ه ق ، ص 30 - 31 .