اطلاعى نداشتند زيرا كه از كتب فقه اماميه چيزى در ميان نبود و جلد اول از كتاب قواعد اسلام « 1 » كه از جملهء تصانيف سلطان العلماء المتبحرين شيخ جمال الدين مطهر حلّى است كه شريعت پناه قاضى نصر اللّه زيتونى داشت از روى آن تعليم و تعلم مسايل دينى مىنمودند تا آنكه روزبروز آفتاب حقيقت مذهب اثنى عشرى ارتفاع پذيرفت » « 2 » .
نتيجهء فقدان عالمان كافى براى آموختن اصول و فروع دين اسلام بر طريقهء مذهب امامى اثنى عشرى آن شد كه پادشاهان صفوى دست نياز بجانب عالمان شيعى مذهب كشورهاى عربى زبان دراز كنند و در نتيجه از آغاز تا اواخر عهد صفويان بتدريج گروه بزرگى از آنان بايران مهاجرت نمايند و در اين كشور باقى بمانند .
پيش ازين بدين نكته اشارتى داشته « 3 » و بعد از اين در سر گذشت دانشهاى دينى باز فرصت گفتار در اين زمينه خواهيم داشت .
عالمان مذكور با تعليمات خود در ايران و عراق حوزههايى براى دانشهاى دينى پديد آوردند ، و در اين حوزهها بر اثر حمايت پادشاهان صفوى و گنجافشانيهاى آنان و ديگر مالداران و صاحبان جاه و مقام بسرعت گروه بزرگى از عالمان مذهبى جديد تربيت و در سراسر ايران پراگنده شدند .
كسب احترام روزافزون اين گونه عالمان و برخوردارى آنان از رفاه و تنآسانى فراوان نه تنها موجب غلبه و نفوذ اجتماعى آنها گرديد بلكه در طبقات جوان كه دنبال سوادآموزى و كسب دانش بودند ، شوقى وافر بفرا گرفتن دانشهاى مذهبى و درآمدن در صف عالمان دين پديدآورد ، و اين شوق چنان قاهر و غالب بود كه هركه ازين پس راه مدرسه مىپيمود منحصرا در آرزوى آموختن دانشهاى شرعى و در مقدمهء آنها ، زبان عربى ، بود و گفتى كه همگان دانش را منحصر به همين دو رشته از اطلاعات
هامش
( 1 ) - مقصود كتاب « قواعد الاحكاء » است كه محقق كركى آن را شرح كرد .
( 2 ) - احسن التواريخ ص 61 .
( 3 ) - همين كتاب و همين جلد ، ص 126 و 127 ببعد .