دادند كه از 738 ه تا روزگار يورشهاى تيمور بر سرپا بود ؛ در همان اوان مير قوام الدين مرعشى آملى كه چند گاهى در خراسان بسير و سلوك اشتغال داشت به يارى مريدان حكومت مستقلى از حدود سال 760 ه در مازندران پىافگند كه تا سدهء دهم هجرى همچنان بر همه يا بر قسمتى از آن ديار فرمان مىراند .
درستست كه تشكيل اين حكومتهاى محلى شيعه مقدمهء قيامهاى سياسى اين فرقه در دورانهاى بعد بود ، ولى اولا اين قدرتهاى كوچك ببخشهاى محدودى از ايران انحصار داشت و مقصود شيعيان را در عالمگير كردن تشيع برنمىآورد و ثانيا يورشهاى تيمور و چيرگى تركان سنى مذهب جغتايى بر ايران نقشهء شيعيان را در رسمى كردن مذهب شيعه نقش بر آب كرد . بنابراين تشيع مىبايست راه خود را براى كسب عموميت در ايران از سر گيرد . قيامهايى كه در عهد تيموريان با دعوى مهدويت انجام شد مانند قيام سيد محمد مشعشع در خوزستان و قيام سيد محمد نوربخش درختلان و سپس در جايهاى ديگر ؛ و همچنين اقدام حاجى بكتاش بايجاد فرقهء بكتاشيه و حمايت از حروفيه در طى همين راه دراز انجام گرفت و سرانجام با نهضت صفويان تا روى كار آمدن شاه اسمعيل بنتيجهء قطعى رسيد .
مشعشعيان شاخهء كوچكى از انشعابهاى شيعهء اثنى عشرى هستند كه در « حويزه » حكومتى مذهبى تشكيل دادند . مؤسس اين فرقه سيد محمد بن فلاح واسطى ( م 866 ه ) در حدود سال 840 ه دعوى خود را آشكار كرد و دستاويزش در اين اقدام يك دعوى قديم در عالم تشيّع بود يعنى ادّعاى مهدويّت . وى در هفده سالگى از واسط به « حلّه » رفت و در خدمت عالم بزرگ شيعه شيخ جمال الدين احمد بن فهد حلّى ( 756 - 841 ه ) « 1 » بفراگرفتن دانشهاى مذهبى شيعه همت گماشت و گويا در همان اوان تحصيل گاه زبان بدعوى مشهور خود مىگشود و با آنكه استاد او را از اعادهء اين گفتار باز مىداشت وى همچنان در پندار خود استوار بود و حتى يك سال در مسجد جامع كوفه اعتكاف
هامش
( 1 ) - دربارهء او بنگريد بامل الآمل ، حرّ عاملى ، نجف ، ج 2 ص 21 و نيز باعيان الشيعه .