تفاوت كه تشعّب در ميان اهل سنّت چه در اصول معتقدات و چه در فروع احكام خيلى زودتر از آن امر در ميان شيعه متوقّف شد ولى در بين شيعه مسألهء جانشينى امامان و موضوع مهمتر ديگر يعنى « غيبت » و « رجعت » خود مسبّب تشكيل فرقههاى جديد گرديد و دامنهء اين اختلافها تا عهد نزديك بما كشيده شد ، و در اين باب هم هرجا كه لازم بود در جلدهاى پيشين باختصار سخن گفتهام .
از ميان سه دستهء اساسى شيعه كه هنوز هم باقى هستند يعنى : شيعهء اماميهء اثنى عشريّه ، شيعهء زيديّه و شيعهء اسمعيليّه ، فرقهيى كه بيش از همه در عهد مورد مطالعهء ما منشاء حوادث شده دستهء اولّست .
مختصرى در قيامهاى دوازده اماميان تا عهد شاه اسمعيل
قيامهاى شيعه ، از زيديان و اسمعيليان و دوازده اماميان ، در تاريخ ايران پيش از سدهء دهم هجرى اصلا تازگى نداشت .
از آنچه زيديان و اسمعيليان و شعبههاى كوچك اسمعيليه خاصه قرمطيان در درازاى عهد اسلامى كردند ، پيش از اينها در همين كتاب سخن گفته شد . امّا پس از هجوم مغول بر ايران بافتورى كه در اسلام ايجاد شد ، بويژه بعد از سقوط بغداد و انقراض خلافت عباسى يا انتقال آن بمصر و ادامهء اسمى در قاهره ، شيعه كه تا اين هنگام دچار دشواريهاى بسيارى بودند ، نفسى تازه كردند ؛ و ظهور متكلّمان و محدّثان و فقيهان بزرگ اين فرقه از عهد فعّاليت خواجه نصير الدّين طوسى ( م 672 ه ) و تمايل غازان بتشيّع و پذيرفتارى آن بوسيلهء اولجايتو خان همه انگيزههايى براى تجديد نيروى شيعه گرديد و ازين پس آنانرا بقيامهاى محلى براى تشكيل حكومتهاى جديد برانگيخت .
در اين انگيزش نوين دست بالايين از پيشروان تصوّف و دين بود چنان كه از ميان آنان نخست دستهيى از درويشان شيعى مذهب سبزوار كه بر سيرت فتيان و جوا - نمردان مىزيستند ، قيام سربداران را بوجود آوردند و حكومتى در خراسان تشكيل