سيزده سال از عمر اسمعيل مىگذشت ، و او با وجود خردسالى با همين مايه سپاه همت بخونخواهى پدر گماشت ، بشروان حمله برد و شروانشاه را كشت و در بازگشت الوند بيك بن يوسف بن حسن آققويونلو را در نزديكى نخجوان شكستى سخت داد و هشت هزار تن از سپاهيان تركمان را هلاك كرد ( 907 ه ) و بتبريز رفته بر تخت پادشاهى نشست و بنام خود سكه زد و مذهب شيعهء اماميهء اثنى عشريه را كيش رسمى كرد و سپس به پيش گيرى الوند بيك آخرين پادشاه آققويونلو شتافت و او را منهزم كرد و عراق عجم و فارس و كرمان را ضميمهء متصرفات خود ساخت و اندكى بعد عراق عرب و خوزستان و قسمتهايى از قفقاز را به زير نگين درآورد .
ماوراء النهر و نواحى شرقى ايران در اين اوان عرصهء تاختوتاز ازبكان بود و محمد خان شيبانى معروف به شيبك خان كه بازماندهء متصرفات تيمورى را از آنان گرفته و پسران سلطان حسين بايقرا را از خراسان رانده بود ( 913 ه ) ، دعوى تسلط بر ساير نواحى ايران داشت و خراسانيان خاصه شيعهء آن سامان را سخت مىآزرد . شاه اسمعيل در سال 916 بخراسان تاخت و ازبكان را در آن سال به سختى منكوب نمود و ده هزار تن از آنان كشت و بدين ترتيب هم ايران را از خطر تسلط يك دستهء جديد از زرد پوستان آسياى مركزى نجات داد و هم افغانستان و هندوستان را كه ظهير الدين بابر تيمورى بر آنها مستولى شده بود از خطر تجاوز آنان رهايى بخشيد . سال بعد شاه اسمعيل فتوحات خود را تا سرحد آمويه دريا گسترش داد .
فتوحات شاه اسمعيل در سراسر ايران و تشكيل يك دولت قوى شيعى مذهب ، و على الخصوص سركوب كردن ازبكان سنى و مخالف سرسخت شيعه ، موجب هراس سلطان سليم خان اول عثمانى ( 918 - 926 ه ) شد چنان كه نخست فرمان داد تا قريب به چهل هزار تن از شيعيان آسياى صغير را از دم تيغ گذراندند و سپس ببهانهء آنكه شاه اسمعيل با سلاطين مصر و فرنگ بر ضد دولت عثمانى توطئه مىكند ، بجانب ايران تاخت ( 920 ه ) و در دشت چالدران واقع در مشرق درياچهء اورميه تلاقى جانبين شد . سلطان عثمانى در اين جنگ يكصد و بيست هزار سپاهى مجهز بتفنگ و توپخانه داشت و حال آنكه سپاه ايران از شصت هزار سوار مسلح بوسايل قديم جنگ تشكيل مىشد و با آنكه ايرانيان در اين
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 27
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٢٧