گفت و اما آثار منظوم او ، كه ويرا در رديف گويندگان بزرگ ايران درآورده ، در دو مجموعهء بزرگ فراهم آمده است : 1 ) ديوانهاى سهگانه 2 ) هفت اورنگ .
جامى ديوانهاى سهگانهء خود را در سال 896 بمناسبت سه دورهء حيات خود تنظيم كرد و آنها را به ترتيب فاتحة الشباب و واسطة العقد و خاتمة الحيوة ناميد ، و مسلما در اين كار بامير خسرو دهلوى نظر داشت كه در قرن نهم از مقتدايان بزرگ شعر شمرده مىشد و ديوان خود را ، چنان كه پيش ازين ديديم ، بنابر سه دورهء حيات بسه قسمت تقسيم كرد و بمناسبت بر هريك نامى نهاد « 1 » . سه ديوان جامى مشتمل است بر قصايد و غزلها و مقطعات و رباعيات .
و اما هفت اورنگ جامى كه از زبدهترين آثار جامى تشكيل مىشود ، شامل اين مثنويهاست :
اورنگ اول ) سلسلة الذهب ، مثنوييى است طولانى ببحر خفيف در ذكر حقايق عرفانى كه از سه دفتر فراهم مىآيد .
اورنگ دوم ) مثنوى سلامان ، يا سلامان و ابسال ببحر رمل مسدس محذوف يا مقصور حاوى اشارات عرفانى و اخلاقى همراه با حكايات و تمثيلات . اين منظومهء مثنوى رمزى مبتنى است بر داستان سلامان و ابسال كه ابن سينا در كتاب الاشارات و التنبيهات اشاره بدان دارد و خواجه نصير الدين طوسى آن را در شرح اشارات توضيح داده و جامى از مبانى و رموز آن در اين داستان استفاده كرده و آن را به صورت مشروحى درآورده است .
اورنگ سوم ) تحفة الاحرار منظومهييست ببحر سريع در وعظ و تربيت همراه با حكايات و تمثيلات بسيار در بيست مقاله .
اورنگ چهارم ) سبحة الابرار منظومهييست در يكى از اوزان بحر رمل ( فاعلا تن فعلاتن فعلن ) در ذكر مقامات سلوك و تربيت و تهذيب كه شاعر آن را در چهل « عقد » تنظيم كرده و در هريك از اين « عقد » ها اصلى از اصول عرفانى و اخلاقى مطرح ساخته و
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به همين كتاب ج 3 ص 780 . امير عليشير در رسالهء خمسة المتحيرين گفته است كه او با توجه به عمل امير خسرو در تقسيم ديوان خود ، به جامى چنين كارى را پيشنهاد كرد و جامى نيز در مقدمهء سه ديوان خود به همين نظر امير عليشير اشاره نموده است .