بيشتر شاعران ديگرى كه ياد خواهيم كرد بتفصيل در قصائد آوردهاند چنان كه كارشان را ميتوان مقدمهء شيوع همين نوع شعر در عهد صفوى دانست . از شاعران ديگرى كه در آثارشان ازين نوع مدايح يا مراثى دينى ديده مىشود برندق خجندى ، اهلى شيرازى ، كاتبى ، فغانى ، انسى ( امير حاج جنابدى ) ، لطف اللّه نيشابورى ، نظام استرابادى ، اوحدى سبزوارى و چندين تن ديگر را مىتوان نام برد .
منظومهء خاوراننامهء ابن حسام را نيز مىتوان بعنوان يك منظومهء دينى در ذيل عنوان مذكور آورد ليكن چون من اين گونه منظومهها را در شمار حماسههاى دينى مىآورم ، در مبحث ديگرى از آن ياد خواهم نمود . پيداست آنچه از حمدها و نعوت و مناقب كه در مقدمات مثنويهاى آن دوران گنجانيده شده در شمار همينگونه اشعار دينى است . از آن مثنويها هم بجاى خود ياد خواهد شد .
يك نوع ازين مثنويهاى دينى آنست كه دربارهء بقاع متبركه و بيان مناسك حج ساخته شده . فتوح الحرمين اثر محيى الدين لارى كه در اين زمينه ساخته شده در بحر هزج و بتقليد از رسالهيى است كه جامى در همين باب دارد . محيى الدين لارى اثر خود را بسال 911 ه بانجام رسانيد و خود بسال 933 درگذشت « 1 » .
غزل
نوع ديگر شعر در اين دوره غزل است كه ذهن اغلب و نزديك به تمام شاعران عهد را به خود مشغول داشته بود . در مجلد پيشين « 2 » رواج روزافزون غزلهاى عاشقانه و غزلهاى عارفانه و حكيمانه در دو قرن هفتم و هشتم مورد توضيح قرار گرفت . در آنجا گفتيم كه در قرن هشتم شيوهيى نو از آميزش دو نوع غزل عارفانه و عاشقانه پديد آمد كه در آن افكار عرفانى و حكمى آميخته با عواطف رقيق عاشقانه و تفكرات عميق شاعرانه به زبان لطيف و فصيح غزلگويان پيشين ، همراه مضامين عالى و بيان روشن بليغ ادا مىشد . نمونهء عالى اين نوع غزلهاى دلانگيز فارسى را در اواخر قرن هشتم در آثار سلمان ساوجى و خواجوى كرمانى و حافظ شيرازى و ابن نصوح شيرازى و كمال خجندى ملاحظه مىكنيم . اين غزلگويان ، جز معدودى از آنان ، قصيدهسازان ماهرى هم بودهاند ، خاصه كسانى از قبيل خسرو دهلوى
هامش
( 1 ) - فهرست نسخ خطى فارسى كتابخانهء ملى پاريس ، ج 2 ، ص 317
( 2 ) - صحايف 320 - 323