متقدمان و شاعران مورد تقليد خود علاقهيى خاص برديفهاى گوناگون حرفى و اسمى و فعلى داشت مثل : داشته ، باشى ، همى برم ، پوستين را ، ما ، بود ، آورد ، برآورد ، روزگار ، آورده است ، گرفت ، آفتاب و ماه ، آتش و باد و آب و خاك ، آسمان و زمين « 1 » ؛ و به كار بردن تجنيسها و مراعات نظير در تغزلها و غزلها و رباعيهاى او هم كم نيست . وى چنان كه در شرح حالش خواهيم آورد دو رباعى دارد كه در مراعات نظير سروده ، در يكى از آن دو « 2 » چهار روز و چهار سلاح و چهار رنگ و چهار گوهر و چهار عنصر و چهار گل را رعايت نمود ، مولانا نسيمى نيشابورى را بدين رباعى امتحان كردند تا آن را جواب گويد و او يك سال در اينباره تفكر كرد و از عهده برنيامد « 3 »
شمس الدين محمد كاتبى نيشابورى هم يكى از اين متصنعان است . وى قصيدهسراى چيرهدستى است كه قصائد خود را برسم زمان در جواب قصيدهگويان بزرگ قرن هفتم و هشتم سروده و چنان كه بايد از عهده برآمده است . قدرت طبع او چندان بود كه در عين نگاهداشت لفظ و معنى تقريبا همهجا آرايشهاى گوناگون لفظى و معنوى را نيز در قصايد خود معمول داشته ، رديفهاى مشكل اختيار كرده و التزامات دشوار نموده است . او هم از كسانيست كه التزام « شتر » و « حجره » در هرمصراع از يك قصيدهء خود نموده و آن قصيده را بهتر از ابن حسام كه پيش ازين گفتيم پرداخته است :
مرا غميست شتر وارها بحجرهء تن * شتر دلى نكنم غم كجا و حجرهء من
گريزم از شتران سپهر و حجرهء خاك * كه حجره راست شترهاى مست پيرامن
. . . تا آخر قصيده ، و عجب آنست كه اين شتر حجرهها را بمنقبت و سپس بموعظه و زهد كشانيده و قصيدهء خود را با مهارت بپايان برده است . از جملهء رديفهاى مشكلى كه كاتبى انتخاب كرده
هامش
( 1 ) - در اين سه رديف اخير بين : « آفتاب و ماه » و « آتش و باد و آب و خاك » و « آسمان و زمين » صنعت مراعات نظير هم رعايت شده است
( 2 ) - يعنى اين رباعى :گل داد پرير درع فيروزه بباد * دى جوشن لعل لاله بر خاك افتاد
داد آب چمن خنجر مينا امروز * ياقوت سنان آتش نيلوفر داد ( ؟ )( 3 ) - تذكرة الشعرا ص 355 و خلاصة الاشعار تقى الدين در شرح حال لطف اللّه نشابورى ( ذيل اشعار او )