شكوفه و گلهاى بنفشه و نرگس و لاله و گل است . او رديفهاى دشوار ديگر هم در قصايد طولانى مدحى خود اختيار نموده است مخصوصا يك قصيده كه با رديف ( ريخته » « 1 » و با چهار بار تجديد مطلع كه يادآور هنرنماييهاى خاقانى در قصائد مصنوع و پرآهنگ اوست . قصيدهء ديگرى با رديف « فتح » دارد كه آن هم خالى از دشوارى نيست . رديفهاى گوناگون قلم ، دوات ، صلح ، دست ، برآورد ، ساخت . باد ، اسب ، بهار ، گيرد ، يافت ، كن ، دارند ، و امثال اينها هم در قصايد او بسيارست و او با اينهمه توانايى در قصيدهگويى غزل را هم خوب مىساخته و - البته در همهء اين اشعار استعمال همهء صنايع را جايز مىشمرد و پيداست كه تكلف او ، چنان كه همهء شعراى ديگر ، در غزلها بسيار كمتر از قصيدههاست و اين حكم در همهء اين عهد و مسلما در ادوار ديگر عموميت دارد . كاتبى مثنويهاى مصنوع هم ساخته است مثل مجمع البحرين و تجنيسات يا ده باب تجنيسات كه هر دو معروف بوده است .
اهلى در مقدمهء مثنوى سحر حلال خود مىگويد كه وقتى در محفلى از ادبا حاضر بود ، سخن از مجمع البحرين و تجنيسات كاتبى رفت و همه زبان بتعريف گشودند « كه دو كمان دعوى از قوت بازوى طبع انگيخته و بر سر ميدان سخنورى آويخته يكى مجمع البحرين و يكى نسخهء تجنيسات و پهلوانان عرصهء سخن با قوت بازوى فكرت و زورآزمايى از آن هر دو كمان فرو ماندهاند » . اين سخن اهلى بوضوح مىرساند كه در محافل ادب ميزان سنجش مهارت و قدرت شاعر در سخنورى كلام مصنوع او بوده است و هرچه صنايع دشوارتر اعجاب سخن شناسان بيشتر . اما اهلى شيرازى كه ازين تعريفها بستوه آمده و آتش حميتش برافروخته بود تصميم گرفت كه دست بالاى دست كاتبى برآورد ، پس مثنوى سحر حلال را ساخت « چنان كه مجمع البحرين و تجنيسات بيكجاى جمع آمدند و با وجود اين تكليف لزوم ما لا يلزم و ذوقافيتين هم ملازم آن » كرد ! و آن مثنوى چنين آغاز مىشود
اى همه عالم بر تو بىشكوه * رفعت خاك در تو بيش كوه
كه هم بر وزن « فاعلاتن فاعلاتن فاعلن » و هم « مفتعلن مفتعلن فاعلن » خوانده مىشود ( ذو بحرين ) ، و هم ذو قافيتين است و هم داراى جناس . وى سه قصيدهء مصنوع دارد كه بعد از
هامش
( 1 ) - بمطلع ذيل :از ناف مغرب نافه بين بيدا به بيدا ريخته * و آن نافه را از نيفه بى صد چين بصحرا ريخته