پيش ازو كسى كتابى در اين باب ننوشته بود و او اين كتاب ( يعنى الاحياء فى حل المعما ) را خود ، بصرافت طبع ، تصنيف كرد و گفت كه « اين تأليف اختراع خاص اين فقير است » .
الاحياء در يك « مقدمه » و بيست و چهار « اصل » و « خاتمه » تأليف شد و بديع تبريزى كتاب خود را ضمن سفرهاى خويش ترتيب داد و در شهر يزد بپايان برد .
نشر اين كتاب در تأليف كتاب ديگرى در همين فن و بنام « حلل مطرز در فن معما و لغز » مؤثر افتاد و مؤلف اين كتاب يعنى شرف الدين على يزدى مؤلف مشهور ظفرنامه ( م 858 ه ) « 1 » بنوبهء خود در تأليف كتابى ديگر بنام حلية الحلل بر دست نور الدين عبد الرحمن جامى مؤثر بود و شرف الدين على خود هم از اين كتاب خلاصهيى ترتيب داد با پارهيى تغييرات ، بنام « منتخب حلل مطرز » . كتاب حلل مطرز را شرف الدين على در شيراز هنگامى كه در خدمت ابو الفتح ابراهيم سلطان پسر شاهرخ بسر مىبرد نوشت . در آغاز اين كتاب ، بعد از مقدمه دو « اصل » يكى « در بيان صور حروف و مجارى بروز و ظهور آن » و ديگرى « در تبيين معنى دلالت و اشارت بعضى از وجوه و طرق آن » نوشته شده و آنگاه در پنج « حله » مطالب ذيل شرح داده شده است : 1 ) شرح ماهيت معمى و لغز 2 ) نمايش و آرايش وجوهى كه تعلق بتكميل صورت اسم داشته باشد 3 ) در بيان تحصيل مادهء حرفى بحسب صورت كلامى كه اظهر و اشهر صور حرفست 4 ) بيان مقصد بحسب صورت كتابى 5 ) در تعيين قواعدى كه مبتنى است بر صورت معنوى و عددى حرف . از اين كتاب و منتخب آن نسخى موجود است « 2 » .
همچنانكه گفتيم ، حلل مطرز محرك نور الدين عبد الرحمن جامى در تأليف حلية الحلل گرديد و او آن را بسال 856 ه بنام ميرزا ابو القاسم بابر ( م 861 ه ) نگاشت و براى فصول و بخشهاى آن كلماتى مانند « افسر » و « عقد » و « سمط » و اصطلاحات گوهر فروشان را به كار برد .
وى سه رسالهء ديگر در معما دارد و در همهء اين رسالات راههاى حل معما و انواع معماها را نشان داده است . يكى از اين سه رسالهء اخير منظومهييست در شصت و هفت بيت و چنين آغاز مىشود :
هامش
( 1 ) - تاريخ وفات او را سالهاى 834 ، 850 856 هم نوشتهاند
( 2 ) - رجوع كنيد به كشف الظنون ستون 688 ؛ فهرست نسخ فارسى كتابخانهء ملى پاريس ج 2 ص 280 - 281 ؛ فهرست كتب خطى كتابخانهء مجلس شوراى ملى ج 3 ص 137 - 138 و جز آنها .