. . . كه اعمال معمائى سه قسم است * كه هريك گنج اسما را طلسم است
يكى اعمال تحصيلى كه از وى * به تحصيل حروف آرد خرد پى
دوم آنها كه در تكميل صورت * بود صاحب معما را ضرورت
سوم اعمال تسهيلى كه دانا * زوى گردد بر آن باقى توانا « 1 »
با آنكه جامى خود از مقتدايان اهل « معما » شمرده مىشد ، در برابر « معمائى » ديگرى بنام ملا مير حسين بن محمد حسينى نيشابورى معروف به « مير حسين معمائى » سپر انداخت و گفت : « اگر مىدانستم كه ملا مير حسين معمائى بهم مىرسد معما نمىگفتم « 2 » » . وى كتابى در معما دارد موسوم به « دستور معما » كه تأليف آن بسال 904 هجرى صورت گرفت و بر آن چند شرح بپارسى و تركى نوشته شد مانند شرح مصلح الدين مصطفى ابن شعبان سرورى بتركى كه در سال 965 تأليف شد و شرح ضياء الدين اردوبادى متخلص به شفيقى . شرحى بر اين شرح اخير بوسيلهء عبد الوهاب صابونى نوشته شده است . علاوه بر تأليف دستور معما يا رسالهء معما به مير حسين معمائى نسبت نظم منظومهيى هم داده مىشود . وفاتش بسال 904 اتفاق افتاد « 3 » .
مقارن زمان مير حسين معمائى ، اديب ديگرى هم وقت خود را به ميزان بيشترى صرف تأليف رسالات مختلف در حل معما يا توضيح قواعد آن مىكرد . وى سيد شريف معمائى متخلص به « شريفى » صاحب رسالهء « افكار الشريف » در بيان قواعد معما و حل آنست . وى غير از اين رساله كتب ديگرى هم در فن خود داشت مثل : الفية الشريف ، مجمع القواعد فى الاسم الواحد ، رسالهء شريفيه ، تحفة الشريف ، ايهام الشريف . افكار الشريف را شريفى بسال 906 تأليف نمود و آن را بر هفت « اقليم » و هر اقليم را به « شهرستان » و « بلده » و « باغ » و غيره منقسم ساخت « 4 » .
هامش
( 1 ) - فهرست كتابخانهء دانشگاه تهران ج 2 ص 391 - 397
( 2 ) - تذكرهء نصرآبادى ، چاپ ارمغان ص 500 . گويا نسبت دادن چنين گفتارى به جامى از مخترعات تذكرهنويسان باشد .
( 3 ) - دربارهء رسالهء مير حسين معمائى و شروح آن رجوع شود به كشف الظنون ستونهاى 1742 - 1743 ؛ فهرست نسخ خطى فارسى كتابخانهء ملى پاريس ج 2 ص 286 - 287 ؛ حبيب السير ، تهران خيام ، ج 4 ص 343
( 4 ) - دربارهء او و آثارش رجوع كنيد . بفهرست نسخ خطى فارسى كتابخانهء ملى پاريس ج 2 ص 281 - 283