تأليف احمد بن اسحق قيسرى ( قيصرى ) از اهالى قيساريهء روم . مؤلف در آغاز اين كتاب چنين مىگويد « . . . معلومست كه محققان ادب در لغات عرب استقراء و تتبع را دليل گرفته قوانين نهادهاند كه بدان اسماء و افعال و حروف و متصرفات اينها را درمىيابند و غير ايشان نيز بسبب آن از الفاظ عرب مستفيد و محظوظ مىگردند و هيچكس را داعيهء آن باعث نگشته كه در غير تازى قاعدتى نهد تا فرس و ترك و تازى و غير ايشان بر سبيل تسهيل از زبان يكديگر بهرهمند گردند . پس منقح اين كلمات و مصحح اين لغات . . . در اصطلاحات السنه تأمل نمود و قواعدى از آن خوبتر و مضبوطتر كه در لسان عرب نهادهاند يافت و او نيز بوسع طاقت در آن فن كلمهيى چند از اسماء و افعال و حروف از آنچه بخاطر آمد از زبان فارسى بقلم آورده جريدهيى موسوم بتاج الرؤس و غرة النفوس وضع كرد . » « 1 »
اين كتاب بايد زودتر از « اقنوم عجم » كه تأليف آن قبل از سال 898 هجرى صورت پذيرفته « 2 » و نيز زودتر از كتابهايى مانند شامل اللغه تأليف حسن بن حسين مؤلف پيش از سال 918 و تحفهء شاهدى مؤلف بسال 920 ( تأليف ابراهيم بن خداى ددهء شاهدى ) ترتيب يافته باشد « 3 » . اين كتاب اگرچه فاقد ارزش تحقيقى دقيق در دستور فارسى است ليكن بهرحال از باب طرح موضوع قابل توجه است چنان كه چندى بعد از قيسرى « رستم المولوى » كتابى در لغت فارسى بنام وسيلة المقاصد الى احسن المراصد ترتيب داد و در آغاز آن منظومهيى در بيان قواعد زبان فارسى گنجانيد . وى خود تاريخ ختم كتاب خويش را سال 904 ه گفته است « 4 » . و اين كار بعد از عهد مورد مطالعهء ما ، همچنانكه گفتيم ، ادامه يافت .
علوم بلاغت و شعر و انشاء تازى و پارسى
در اين عهد نهضت شرح و تحشيهء كتابهاى مشهور بلاغى كه در دورانهاى پيشين پديده آمده بود ، همچنان ادامه داشت . از آن جمله است ادامهء كار دربارهء مفتاح العلوم سكاكى « 5 » و دربارهء
هامش
( 1 ) - نقل از فهرست نسخ خطى فارسى كتابخانهء ملى پاريس ، ج 2 ص 228
( 2 ) - فهرست مخطوطات بودليان ، اته ، شمارهء 1686
( 3 ) - فهرست كتابخانهء ملى پاريس ، ج 2 ، ص 228
( 4 ) - ايضا ج 2 ص 231 - 233
( 5 ) - كشف الظنون ، ستونهاى 1762 - 1768